|

آیا کپی برابر اصل است؟

عبدالرحمن نجل‌رحیم . عصب‌شناس و عصب‌پژوه

نمی‌توانم خوشحالی‌ام را پنهان کنم که پس از انتظاری چندین‌ساله نسخه دوبله به فارسی فیلم «کپی برابر اصل» «کیارستمی» را روی پرده سینمای ایران می‌بینم. در آن سال‌ها، وقتی از تصمیم «کیارستمی» برای ساختن این فیلم باخبر شدم، نگرانی‌ام این بود که آیا او در شرایط کار با هنرپیشه کارکشته‌ای چون «ژولیت بینوش» و در فضای روایی کاملا اروپایی، خواهد توانست اصالت سبک خاص هنری خود در سینما را حفظ کند. ولی با دیدن فیلم در آن زمان خیالم راحت شد که کپی اروپایی «کیارستمی» برابر اصل ایرانی‌اش است و او همچنان به اصالت تعریفی که از هنر سینما دارد، وفادار مانده است. برای من که در عرصه مغزپژوهی فعالیت می‌کنم، محک‌زدن خصلت سینمای «کیارستمی» به ارزیابی وفاداری‌اش به دغدغه‌های ذهنی او در رابطه با واقعیت، خیال، رؤیا و افشای حقیقت پنهان در پس آنها روی پرده سینما برمی‌گردد. در این رابطه، «کیارستمی» در این فیلم نیز ذره‌ای کوتاه نیامده است. او این‌بار نیز خود را در قالب خواننده اپرا (ویلیام شیمل) در نقش نویسنده‌ای انگلیسی صاحب نظریه‌ای هنری، «جیمز میلر»، در آینه هنرپیشه فرانسوی (ژولیت بینوش) در نقش صاحب گالری هنری در ایتالیا می‌بیند و روایتی باورپذیر و واقع‌نما از آن می‌سازد. «کیارستمی» نشان می‌دهد که هنوز از دام سؤالات فلسفی کودکانه و مصائب و درگیری‌های چالش‌برانگیز کودک همراه سمجی که چسبیده به او حرکت می‌کند، خلاص نشده است. او در این فیلم نیز نشان می‌دهد که به رابطه عاطفی پایدار و ماندگار بین زن و مرد، مشکوک و مردد است و آگاهانه از نزدیک‌شدن عاطفی پرهیز دارد و به وقوع آن در دیگران با رشک و حسرت می‌نگرد. از دیدگاه او، هنر، راه نجاتی است که کشف دائم تفاوت‌ها از دل شباهت تکرارها را میسر می‌کند که اغلب در غفلت روزمرگی از نظر پنهان می‌مانند. «کیارستمی» در قالب مردی انگلیسی که درباره هنر می‌نویسد، به این سندرم گرفتار آمده است که در هر تکراری در کار هنر، پدیده‌ای نو آفریده می‌شود که فرصتی به وفادارماندن به داشته‌ها و خاطره‌ها و گذشته‌ها نمی‌دهد. هر سروی در کناره جاده، خصوصیات منحصربه‌فردی دارد که می‌تواند به ابژه هنری باارزشی در موزه تبدیل شود. جهان «کیارستمی» پر از تکرارهای تکرارناشدنی بی‌پایان است. او حیران در جاده‌های این وادی بی‌پایان کشف تفاوت‌ها در حرکت بی‌قرارانه، می‌خواهد خود را از هرآنچه رنگ تعلق می‌پذیرد، آزاد کند. برعکس، شخصیت زن فیلم در تکاپوی یافتن تشابهات، اسیر خاطره‌ها و خیال‌هاست. او مردی را که چند ساعتی بیش نیست ملاقات کرده، مشابه شوهرش که 15سال با او زیسته، تصور می‌کند. چنان رفتار می‌کند که مرز واقعیت و خیال و خاطره برای بیننده فیلم هم مخدوش می‌شود و این فقط با بازی درخشان «ژولیت بینوش» ممکن می‌شود. زن از تجربه‌ها و درگیری‌های عاطفی گذشته خود با مرد می‌گوید و او را به محلی به گردش می‌برد که جوانان تازه‌عروس‌وداماد در آرزوی پایداری عهد ازدواج خود به آنجا می‌روند. او تلاش می‌کند با جذابیت‌های زنانه توجه مرد را جلب کند و درنهایت او را به اتاق هتلی می‌برد که گویا آن دو، اولین شب زندگی گذشته‌شان را با هم گذرانده‌اند. اما برعکس ادعای زن، برای مرد، منظره شهر از پنجره اتاق هتل مشرف به شهر، هیچ خاطره و خیالی را برنمی‌انگیزاند. تنها ناقوس کلیسا که گذر زمان را اعلام می‌کند، هشداری برای او است که تا ساعتی دیگر خود را به ایستگاه قطار برساند. با وجود شباهت‌هایی که فیلم با مضمون فیلم‌هایی چون «سفر به ایتالیا»ی روبرتو روسلینی، «ماجرا» و «شب» آنتونیونی، «سال گذشته در مارین باد» آلن رنه دارد و شاید یادآور آنها هم باشد، اما با این‌همه، فیلم کپی برابر اصل، داستان منحصربه‌فرد موقعیتی است که «کیارستمی» خود را در آن تصور می‌کند. «ویلیام شیمل» انگلیسی که در خارج از موطن خود، در ایتالیا به معروفیت هنری رسیده و حال در نقش «جیمز میلر»، نویسنده نظریه‌پرداز هنری در فیلم بازی می‌کند، از زبان «کیارستمی» در توجیه موقعیت خود از شعر «باغ بی‌برگی» شاعر ایرانی (اخوان‌ثالث) شاهد می‌آورد و از زیبایی این باغ بی‌برگ می‌گوید. همه اینها، دیدن نسخه دوبله به فارسی فیلم را پس از پنج ‌سال بر پرده سینما در تهران، اصیل‌تر، دلچسب‌تر و پرمضمون‌تر می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.