معضل«مدیریت زمان» دولت توسط مجلس
رضا نصری . حقوقدان و عضو مؤسسه مطالعات بینالمللی ژنو
وزیر امور خارجه سهشنبه هفته گذشته با حضور در نشست کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، به سؤالات تعدادی از نمایندگان پاسخ داد. از آنجا که پنج عضو این کمیسیون اظهار کردند از برخی پاسخهای او (از جمله در مورد چرایی منتشر نکردن فکتشیت ایرانی) قانع نشدهاند، محمدجواد ظریف باید چند روز دیگر مجددا در صحن علنی مجلس برای پاسخگویی به سؤالهای آنها حاضر شود. این رفتوآمد اجباری، مکرر، زمانگیر و بیحدومرز وزیر به مجلس، حکایت از یک مشکلِ جدی در تنظیم روابط میان- نهادی در ساختار قانونی کشور دارد. در بسیاری از نظامهای سیاسی دنیا، مجلس - به عنوان یک نهاد برآمده از اراده مردم- حق دارد از وزرا و اعضای دولت در مورد عملکرد و شیوه کارشان سؤال کند. این حق مسلم مجلس است؛ اما اینکه چند نماینده مجلس بتوانند به بهانه طرح سؤال - هر لحظه که اراده کردند- وزیر را از انجام وظایف روزمرهاش بازدارند و به صحن علنی مجلس یا جلسات کمیسیونی بکشانند با مردمسالاری و اصل تفکیک قوا تناسبی ندارد. ضمن اینکه، این سازوکار نظارتی، که در ایران به صورت کنترلنشده استفاده میشود، به چهار یا پنج نماینده جناح مخالف دولت عملا این فرصت را میدهد که از اهرم نیرومند «طرح سؤال»، برای «مدیریت زمان» وزیرِ مورد هدف و اِعمال فشار و کارشکنی در کار او استفاده کنند. این یک معضل جدی است که به اصل توازن و استقلال قوا لطمه میزند.
سیستمی که چندروز یا گاه چند ساعت مانده به آغاز مذاکرات مهم هستهای - در حساسترین برهههای زمانی و شرایط بینالمللی - به عده بسیار معدودی از نمایندگان مجلس اجازه دهد که تمام آرامش روحی، فکری و جسمی وزیر امور خارجه را بههم بزنند و کاری کنند که او، بهجای تمرکز بر برنامهریزی، استراتژی و جزئیات مذاکرات پیشِرو، تمام وقتش را صرف پاسخگویی به سؤالات غیرضروری کند، قطعا از یک کمبود و ضعف ساختاری رنج میبرد. حتی در اکثر نظامهای پارلمانی، نمایندگان مجلس، یک روز در هفته - که معمولا به آن Question time میگویند - فرصت مییابند به مدت ۴۵ دقیقه تا یک ساعت سؤالات خود را از مجموع اعضای دولت (و نهفقط از یک وزیر که مورد هدف قرار دادهاند) مطرح کنند. در اکثر مواقع، نمایندگان سؤالکننده نیز افرادی هستند که به عنوان وزیر سایه (Shadow minister) از جانب حزب رسمی اپوزیسیون به عنوان ناظر وزارتخانه موردنظر تعیین شدهاند و به همین دلیل نیز سؤالات آنها معمولا کوتاه، تخصصی، دقیق و مرتبط با مسائل روز است. ضمن اینکه نمایندگان موافق دولت نیز در همان ۴۵ دقیقه تا یک ساعت فرصت طرح سؤال دارند تا وزرا بتوانند ابهاماتی را که احیانا توسط نمایندگان مخالف به وجود آمده برای افکارعمومی برطرف کنند. درواقع در چنین شرایطی، هفتهای یک ساعت، یک دیالوگ دوطرفه بین تمامی اعضای دولت و نمایندگان مجلس برقرار است که در آن هم اصل نظارت، هم اصل شفافیت و هم اصل تفکیک قوا - با تعادل قابلملاحظهای - رعایت میشود. در نظامهای ریاستجمهوری نیز - که اصل تفکیک قوا بسیار جدی گرفته میشود - معمولا سازوکارهایی در نظر گرفته شده که قوهمقننه (یا تعداد معدودی از نمایندگان) نتواند به اختیار خود زمان و انرژی هیأت دولت را - احیانا با اهداف سیاسی و جناحی - مدیریت کند. در بسیاری از این نظامها، روند احضار وزیر (برای سؤال) روند نسبتا پیچیدهای است که دلایل جدی و متقنی میطلبد. در ایران نیز به نظر میرسد نظاممند کردن نحوه سؤال از وزیر و ابداع سازوکارهایی از قبیل Question time، اصلاح روند احضار وزیر یا محدودسازی مدت زمان جلسات، از جمله اصلاحاتی باشد که باید هر چه زودتر برای کارآمدترکردن دولت و تحکیم استقلال قوا انجام پذیرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.