یادداشتی درباره نپال پس از زمینلرزه
کاتماندوی امروز، فردای احتمالی ماست
علیرضا سعیدی . دبیر جمعیت کاهش خطرات زلزله ایران
برای آنکه بتوانیم تأثیر زلزله پنج اردیبهشت نپال را بر مناطق شهری و روستایی بررسی کنیم، لازم است در ابتدا به چند نکته اساسی توجه کنیم. زلزله 7.8 ریشتری پنج اردیبهشت در منطقهای کوهستانی و روستایی با فاصله حدود 75کیلومتری از پایتخت نپال (کاتماندو) و در میانه روز (در ساعت 11:56 به وقت محلی) و خوشبختانه در یک روز تعطیل (شنبه) روی داده است که جمیع این موارد در کاهش خسارتهای جانی و مالی بهوجودآمده ناشی از این زلزله تأثیری مستقیم و قاطع داشته است. اگر گسل فعالشده در این زلزله، همچون شهر بم در زیر شهر کاتماندو یا در کنار آن قرار داشت، آن وقت بهدلیل وجود بافتهای فرسوده و ناایمن در شهر کاتماندو، میزان خرابیها و کشتهها در حد یک فاجعه ملی میشد. پهنهای که بیشترین آسیب را از وقوع این زلزله متحمل شد، منطقهای روستایی با جمعیت کم و پراکنده بود. اغلب این روستاها که در شعاع 30کیلومتری گسل قرار داشتهاند، به شدت آسیب دیدند و تا 80درصد نیز تخریب شدند، اما وضعیت در شهرها به نحو دیگری رقم خورده است. نزدیکترین شهر به گسل فعالشده، شهری به نام «گورخا» است که از زلزله آسیب جدی ندیده است و بهجز چند مکان تاریخی و بخشی از بافت فرسوده آن، شاهد خرابی گسترده در آن نبودیم، در صورتیکه 75کیلومتر آن طرفتر، کاتماندو بسیار بیشتر از گورخا آسیب دیده است. در توضیح چگونگی این امر باید به نحوه عملکرد گسل فعالشده، تأثیرات زمینشناختی، جنس خاک بستر کاتماندو و سطح آب زیرزمینی (که در برخی مناطق شهر به چهارمتر میرسد)، رجوع کنیم. در هر حال در این زمینلرزه، دو شهر کاتماندو و بختاپور که بیش از 75کیلومتر از گسل فعال فاصله داشتهاند، بیش از سایر شهرها آسیب دیدهاند، اما میزان آسیبهای وارده نیز به طرز شگفتآوری مشخصات خاص خود را دارد. میزان خرابیها بهصورت پراکنده در سطح شهر توزیع شده است و شهر بهصورت یکنواخت دچار آسیبدیدگی نشده است. منطقههای آسیبدیده بهصورت لکههای پراکنده و اغلب با درصد خرابی بسیار بالا هستند و اغلب این لکهها پیرامون مکانهای تاریخی و بافت فرسودهای است که روی بستری با خصوصیات زمینشناختی خاص همچون شیب، بستر رودخانههای تسطیحشده یا مکانهایی با سطح آب زیرزمینی بسیار بالا قرار دارند. آواربرداری مناطق شهری با توجه به اینکه در زمان حضور ما در منطقه آسیبدیده، مرحله زندهیابی و خارجکردن اجساد به پایان رسیده بود، امکان اظهارنظر درخصوص نحوه عملکرد تیمهای آواربردار برای ما وجود نداشت، اما آنچه از آوارهای باقیمانده در سطح شهر مشهود بود، اینکه اغلب آواربرداری به کمک دست انجام شده بود و تنها در منطقه کمربندی (که اغلب ساختمانهای تخریبشده بتنی و بلندمرتبه بودند)، از ماشینهای سنگین برای حمل و جابهجایی آوار استفاده شده بود. یکی از نکات بسیار حائز اهمیت، آوارهای باقیمانده در بافت فرسوده شهری بود که به علت باریکی کوچهها، امکان دسترسی به آنها وجود نداشت. کوچههایی که ما را به یاد بافت فرسوده خودمان در شهر تهران میانداخت و مشکلی که شاید روزی گریبان ما را هم بگیرد. اغلب این ساختمانهای آسیبدیده و نیمهویرانه به حال خود رها شده بودند و ساکنان آنها با گذشت هفته نخست و عادیشدن اوضاع، بهتدریج از بخشهایی از این ویرانهها بهرهبرداری میکردند، درحالیکه امکان فروریزش آن با کوچکترین پسلرزه وجود داشت که متأسفانه در پسلرزه بزرگ 7.4 ریشتری که همین هفته روی داد، بخشی از کشتههای شهر کاتماندو را اعضای خانوارهای بازگشته به ویرانهها تشکیل میدادند. آواربرداری مناطق روستایی شیوه ساخت و نوع مصالح مصرفی در اغلب روستاهای آسیبدیده کشور نپال، شباهت بسیار زیادی به بافت روستایی مناطق کوهستانی ایران، خصوصا روستاهای منطقه ورزقان داشت. اغلب این خانهها دیوارهای باربر سنگی دارند که با ملات گل ساخته شدهاند و سقفهای سنگین با تیرهای چوبی روی آنها قرار میگیرد، البته در برخی از منازل روستایی منطقه گورخا، شاهد سقفهایی بودیم که با ورقههایی از سنگهای موجود در منطقه بهصورت سفال ساخته شده بودند. اینگونه منازل بر اثر زلزله بهراحتی فرومیریزند و علاوهبر صدمات ناشی از لهشدگی بر اثر فروریختن دیوارهای بسیار سنگین سنگی، وجود گل، موجب مسدودشدن منافذ و خفگی محبوسان در زیر آوار میشود. اما جمعآوری و حمل آوارهای ساختمانهای مسکونی در مناطق روستایی، داستان دیگری داشت. در اغلب ساختمانهایی که بهطور کامل فروریخته بود، مردم پس از نجات محبوسان و خارجکردن اجساد، مصالح قابل مصرف باقیمانده در بین آوارهای ساختمانهایی را که کامل فروریخته بود، طی این 10 روز تفکیک و جدا کرده بودند، به نظر این اقدام، به امید دریافت هرچه سریعتر کمکهای بشردوستانه یا دولتی برای بازسازی مجدد منازل مسکونی انجام شده بود. در این میان ساختمانهایی بود که بهشدت آسیب دیده بودند، اما هنوز سرپا بودند و ساکنان به تخریب آنها اقدام نکردند که این موارد هم میتواند از نبود نیروی متخصص درخصوص تخریب خانههای آسیبدیده در سطح منطقه باشد. اسکان اضطراری در مناطق شهری در بازدید از چهار شهر اصلی آسیبدیده در زلزله، دو شهر کاتماندو و بختاپور بیشترین آسیب را از زلزله متحمل شده بودند. با توجه به پراکندگی نقاط آسیبدیده در سطح این دو شهر، اسکان اضطراری آسیبدیدگانی که منازل مسکونی آنها آسیب جدی دیده بود، اغلب در نزدیکی محل سکونتشان است. البته این در شرایطی بود که در نزدیکی محل سکونتشان، فضای عمومی یا محوطهای بدون کاربری شهری وجود داشت. بیشتر این اردوگاهها حداکثر 10 خانوار را تحت پوشش قرار میدادند و از سوی دیگر اغلب فاقد حداقل نیازهای اولیه بودند، چه رسد به رعایت استانداردهای جهانی. این گروه از اردوگاههای کوچک و پراکنده، تقریبا رهاشده به نظر میرسیدند. تنها اردوگاه اصلی اسکان اضطراری شهر کاتماندو در مرکز شهر و در بزرگترین زمین ورزشی شهر (درفان-پارکی در نزدیکی خیابان داربار) ایجاد شده است که نیمی از چادرهای موجود در آن را دولت چین و نیم دیگر را دولت هند اهدا کرده بود و دولت نپال و نیروهای نظامی آن را مدیریت میکردند. متأسفانه نصب نامناسب چادرها از کیفیت آنها کاسته بود. در روز بازدید ما، لوازم اغلب چادرها و زیراندازهایشان به علت باران شب قبل، خیس شده بود. با آنکه بیش از 10روز از راهاندازی اردوگاه میگذشت، فاقد امکانات اولیه از قبیل سرویسهای بهداشتی و حمام مناسب بود و فاضلاب بهصورت سطحی در سطح اردوگاه جاری بود. دیگر اردوگاهی که از آن بازدید کردیم، در شهر «بختاپور» در همان میدان ورودی منطقه تاریخی برپا شده بود. چادرهای نصبشده در این اردوگاه هم اهدایی کشور چین بود، اما در اینجا یک تشکل غیردولتی آلمانی مدیریت کارگاه را برعهده داشتند. تصفیه آب آشامیدنی مورد نیاز در محل، توسط این گروه آلمانی انجام میشد، خدمات درمانی و بهداشتی ارائهشده توسط این گروه نیز بهصورت رایگان بود. در اینجا هم سرویس بهداشتی از سرویسدهی خارج شده بود. اسکان اضطراری در مناطق روستاها طی بازدید از روستاهای آسیبدیده در پیرامون شهر گورخا (نزدیکترین شهر به محل گسل مسبب زلزله)، شاهد بودیم که به جز پوششهای پلاستیکی ساده و چند عدد چادر مسافرتی فاقد کیفیت اسکان اضطراری- که آن هم به تعداد محدود در سطح روستا توزیع شده بود- هیچ چادر استانداری در سطح منطقه وجود نداشت. ساکنان این روستاها درخصوص کمکهای دریافتی طی 10 روز اول حادثه، تنها به دریافت مواد غذایی خصوصا برنج اشاره کردند. در این روستاها نیز هیچ سرویس بهداشتی یا حمام صحرایی مشاهده نکردیم. این درحالی بود که روستاهایی که ما از آنها بازدید کردیم، دارای راههای ارتباطی باز به شهر گورخا بود و ماشینهای شاسیبلند قادر به تردد در این جادهها برای توزیع کمکها بودند. گفتنی است روستاهایی زیادی بودند که نیروهای نجات برای رسیدن به آنها، مجبور به استفاده از بالگردها بودند. در این زلزله، اغلب روستاهای با درصد تخریب بالای 50 درصد در منطقهای پیرامون منطقه رومرکزی زلزله و در نزدیکی شهر گورخا قرار داشتند. شرایط منطقه حادثهدیده به نحوی بود که به جهت وجود درهها و شیبهای تند، امکان دسترسی به روستاهای نزدیک به محل گسل با ماشین وجود نداشت و تنها وسیله موجود برای رساندن کمکها به این روستاها، بالگردی بود که در اجاره سازمان ملل قرار داشت و از کمپی که در ابتدای جاده فرعی منتهی به گورخا بر پا شده بود، کمکهای دریافتی را به این روستاها منتقل میکرد. آسیبهای واردشده به زیرساختهای اصلی کشور نپال قبل از زلزله هم زیرساختهای توانمندی نداشت. شبکه توزیع آب و برق در این کشور بسیار ضعیف و آشفته است و این دو شبکه قبل از زلزله هم تنها قادر به تأمین بخش اندکی از نیازهای جامعه بودند و با آنکه زلزله آسیب جدی به این زیرساخت وارد نکرده است، اما بهدلیل افزایش نیازها، اکنون این دو زیرساخت مهم، زیر فشاری طاقتفرسا قرار دارد که در این زمینه، تشکلهای داوطلب خارجی خصوصا در تأمین آب شرب مورد نیاز، حضوری پررنگ دارند. شبکه راه و فرودگاههای کشور از زلزله آسیب جدی ندیدهاند و از همان روز نخست در حال ارائه خدمات هستند، هرچند ترکهای اندکی در باند فرودگاه کاتماندو به وجود آمد که طی روزهای نخست آن را ترمیم کردند. مقایسه کاتماندو با کلانشهرهای ایران، خصوصا تهران کاتماندو شهری است با بافت فرسوده گسترده و از دید زمینشناختی، روی بستری ساخته شده که شباهتهای زیادی به برخی مناطق شهر تهران دارد. در هر دو شهر، سطح آب زیرزمینی در برخی مناطق بالا است، هر دو شهر بافتهای فرسوده پراکنده دارند. این ساختمانهای فرسوده، در میان شبکهای از کوچههای باریک قرار دارند که در زمان زلزله، امکان دسترسی به محلهایی را که آسیب جدی دیدهاند به ماشینآلات سنگین نمیدهند. این معضل در شهر تهران نیز گریبانگیر مدیریت شهری ما بوده و هست و در صورت وقوع زلزله در نزدیکی شهر تهران، ما نیز مانند کاتماندو اسیر بافتهای فرسوده شهری خود خواهیم شد. علاوهبر اینکه ساختوسازهای بیکیفیت و بلندمرتبهسازیهایی که طراحی و اجرای ضعیف دارند نیز میتواند همچون کاتماندو نپال، گرههایی کور در تأمین خدمات و رساندن کمکها به سطح شهر برایمان بهوجود آورد. در پایان مجددا تأکید میکنم شهر کاتماندو، متأثر از زلزلهای بود که توسط گسلی در 75کیلومتری آن ایجاد شده بود و آنچه در عکسها و گزارشهای این روزها میبینید، یک زلزله با مرکالی شش تا هفت است، اما کلانشهر تهران در جوار دو گسل اصلی ساخته شده که بهمراتب از گسل گورخای نپال بزرگتر است و در صورت بروز یک زلزله 7.8 ریشتری، انتظار خرابی با درجه مرکالی هشت به بالا را در تهران میکشیم. (شدت ارتعاشات و انرژی آزادشده بر اثر وقوع زلزله در سطح زمین با یک مقیاس دوازدهگانه به نام «مرکالی» سنجیده میشود که بر مبنای مقدار خسارات سطحی قابلمشاهده توصیف میشود).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.