|

گزارش دیدار از مناطق زلزله‌زده نپال

شکاف‌های عمیق در بام جهان

مهدی زارع. عضو هیأت‌علمی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

گروه علم: زلزله ظهر پنجم اردیبهشت 1394 شمال غرب کاتماندو، پایتخت نپال، با بزرگای 7.8، موجب 9‌هزارو 541 کشته و 17هزارو 838 مجروح و تخریبی وسیع در نپال شد و تلفات و خساراتی هم از چین (تبت)، هند، بنگلادش و بوتان در آسیا گزارش شد. بزرگای زلزله 7.8، ژرفای آن 15 کیلومتر و کانون آن هم در ناحیه کوهستانی قرار داشت. ضمنا پس‌لرزه روز 12 می 2015 (22 اردیبهشت 1394) با بزرگای 7.3 با کشته‌شدن 66 نفر دیگر همراه بود. موضوعاتی مانند شدت زلزله، تعداد زیاد تلفات، دشواری کمک به حادثه‌دیدگان، خرابی بسیاری از آثار باستانی و... ، باعث شد این حادثه تا مدت‌ها در صدر اخبار باشد. با توجه به ابعاد بین‌المللی این حادثه، دکتر «مهدی زارع»، عضو هیأت‌علمی پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله و مهندس «علیرضا سعیدی»، دبیر جمعیت کاهش خطرات زلزله ایران، برای دیدار از وضعیت مناطق زلزله‌زده به نپال رفتند که گزارش این بازدیدها را در این صفحه می‌خوانید.

بلافاصله پس از رخداد زمین‌لرزه پنجم ‌اردیبهشت 1394، با بزرگای 7.8 در فاصله 75 کیلومتری شمال غرب کاتماندو، برای انجام بازدید و شناسایی پهنه زلزله‌زده آماده شدیم. هم‌زمان گردآوری اطلاعات و دانسته‌ها از گذشته لرزه‌خیز و همچنین آخرین یافته‌های علمی از زمین‌لرزه مزبور، دراین‌باره آغاز شد. بررسی مسیرهای ممکن برای رسیدن به کاتماندو در 48 ساعت بعد از وقوعِ این رخداد، آغاز شد. با تعطیلی حدود یک‌روزه فرودگاه بین‌المللی «تریبووان» کاتماندو، بلافاصله بعد از رخداد زلزله و سپس توصیه سفارت افتخاری نپال در تهران برای سفر در شرایط صرفا خاص و ضروری به نپال، درنهایت پرواز به کاتماندو از طریق ابوظبی در تاریخ 16 اردیبهشت انجام شد. نپال ظاهرا تنها کشوری است که اختلاف ساعتی با دقت 45 دقیقه (4:45 جلوتر از زمان گرنییچ) نسبت‌به زمان بین‌المللی دارد. بقیه کشورها یا مانند فرانسه و ترکیه به ترتیب یک و 2 ساعت جلوتر از زمان مرجع بین‌المللی هستند یا مانند ایران و هند به‌ترتیب 3:30 و 4:30 ساعت از ساعت گرنییچ جلوتر تنظیم شده‌اند، البته به این زمان، ساعت تابستانی را هم بیفزایید، بنابراین دراین فصل، ساعت کاتماندو GMT+5: 45 است. روز چهارشنبه (16 اردیبهشت)، ساعت 20 به وقت محلی، وارد فرودگاه کاتماندو شدیم. با وجود اینکه 11 روز از وقوع زلزله می‌گذشت، ترافیک سنگینی در فرودگاه کاتماندو دیده می‌شد و تعداد زیادی خودرو زیر نورِ نورافکن‌ها، تجهیزات و کمک‌های بین‌المللی را به‌تدریج از هواپیماها تخلیه می‌کردند. به‌همین‌دلیل اتوبوس برای انتقال مسافرانی که از هواپیما پیاده شده بودند و منتظر انتقال به سالن ورودی فرودگاه بودند، با تأخیری حدود 20دقیقه‌ای آمد. آخرین سفر من به کاتماندو 13سال پیش انجام شده بود. بعد از ورود به کاتماندو، محدوده نزدیک به فرودگاه و خیابان‌های پیرامون آن را کمی سامان‌یافته‌تر و توسعه‌یافته‌تر از ابتدای دهه 80 شمسی یافتم، ولی همچنان بی‌قاعده بودن و فقر و کم‌توسعه‌یافتگی از سروروی این شهر می‌بارید. در این زلزله تعداد 9‌هزارو 541 نفر کشته و 17هزارو 838 نفر مجروح شدند. گفتنی است ‌هزارو 213 نفر از کشته‌شدگان متعلق‌به کاتماندو هستند. (آمار اعلام‌شده تا پایان هفته سوم بعد از رخداد و تأییدشده از سوی سازمان ملل متحد.) لازم به ذکر است بازدید از نپال از 16 تا 22 اردیبهشت به طول انجامید. 1 کانون زمین‌لرزه نپال در شمال شهر گورکا (Gorkha)، در نزدیکی مرز چین و در 75کیلومتری شمال غرب کاتماندو قرار داشت، ولی اکثر پس‌لرزه‌ها به‌سوی جنوب شرق و کاتماندو ثبت شد و همچنین بیشتر خرابی‌ها در همین محدوده کاتماندو دیده شد. ازاین‌نظر و با توجه به توزیع پس‌لرزه‌ها و همچنین توزیع میزان خرابی‌ها، می‌توان برآورد کرد توسعه جبهه گسیختگی به‌سوی جنوب شرق در راستای گسل مسبب رخ داده است: احتمالا راندگی مرکزی اصلی. بنابراین رخداد پس‌لرزه 12 مه (22/2/94) با بزرگای 7.3 در منتهی‌الیه جنوب ‌شرق پهنه رومرکزی مهلرزه‌ای نیز ‌توجیه‌پذیر به‌نظر می‌رسد. نکته جالب آن است که در همین پهنه در 31 ژانویه 2015 و 21 آوریل 2015 (به‌ترتیب سه ماه قبل و چهار روز قبل از رخداد لرزه اصلی)، دو زمین‌لرزه با بزرگای 5.4 و 5.1 در محدوده شهر کاسکی نپال (حدود 100کیلومتری کانون لرزه اصلی در 25 آوریل 2015) رخ داده است. رخداد این دو زلزله متوسط، به‌عنوان وقوع پیش‌لرزه در محدوده گسله، قابل بررسی و ارزیابی است. زلزله پنجم اردیبهشت نپال در پهنه گسله راندگی مرکزی اصلی (Main Central Thrust) رخ داده است. زلزله مهم قبلی در همین پهنه، در سال 1833 میلادی با بزرگای برآوردشده 7.8 و همچنین در شرق پهنه کانونی زلزله 2015 در سال 1934، با بزرگای 8.2 موجب 10هزارو 600 کشته شد. زلزله نپال در ساعت 11:56 صبح روز شنبه (که در نپال تعطیلی آخر هفته است)، رخ داد. همین موضوع موجب شد تلفات انسانی زلزله مزبور، محدود شود. به‌نوعی می‌توان گفت این شانس اهالی و ساکنان نپال در لحظه رخداد زلزله بوده است که زلزله در این ساعت که مردم خواب نبودند و بسیاری در فضای آزاد بودند و ضمنا مدارس هم تعطیل بودند، رخ داده است وگرنه تلفات انسانی بسیار بیش از آن چیزی می‌شد که رخ داد. (اگر این زلزله در ساعت مثلا دو بامداد یا 10 صبح در یک روز کاری مثلا دوشنبه یا سه‌شنبه اتفاق می‌افتاد، در آن صورت سناریوی رخداد کاملا متفاوت می‌بود.) 2 توزیع بیشتر خرابی‌ها در بخش مرکز و غرب شهر کاتماندو و در مجاورت پادگانه آبرفتی رودخانه بیشنوماتی دیده می‌شود که دلیلش احتمالا تشدید امواج لرزه‌ای زلزله و مرتبط با وجود رسوب‌های دریاچه‌ای ریزدانه و ضخیم‌ لایه و سطح آب زیرزمینی است که در حدود سه‌متری از سطح زمین‌اند. شدت این زلزله (که براساس سنجش میزان خرابی‌ها در هر محل است)، در این شهر بین VI تا VII (در مقیاس EMS98) برآورد می‌شود. در محدوده فرهنگی و تاریخیِ ثبتِ ‌جهانی‌شده میدان دوربار شهر کاتماندو که 43 بنا و یادمان تاریخی و فرهنگی وجود دارد، غیراز یک نماد (مجسمه تاریخی) بقیه یا به‌طور کامل ویران شده یا آسیب شدیدی دیده‌اند؛ ازجمله برج تاریخی 9‌طبقه 183ساله سونداهارا که کاملا تخریب شده است. بعدازظهر پنجشنبه نیز از معبد بودایی سویامبونات بر فراز تپه‌ای واقع در غرب کاتماندو بازدید کردیم که بخش مهمی از معبد و یکی از برج‌های پیرامون معبد در اثر زلزله (باز احتمالا به‌دلیل تشدید امواج لرزه‌ای در اثر واقع‌بودن بر فراز تپه و در لبه افتگاه) تخریب شده است. این شهر را احتمالا می‌توان یکی از بی‌قاعده‌ترین و توسعه‌نیافته‌ترین پایتخت‌های جهان ارزیابی کرد که در معرض مخاطره جدی زمین‌لرزه واقع شده است و البته جای شکرش باقی است که تاکنون بیش از 1.5 میلیون جمعیت در آن (از کل جمعیت حدود 28 میلیون نپال) مستقر نشده‌اند، البته مردم مهربان نپال بسیار صبورانه با فاجعه زمین‌لرزه (و بقیه وقایع زندگی‌شان که در آن مخاطرات مختلف کم نیست)، کنار آمده‌اند. 3 در محدوده تخریب‌شده ایستگاه اتوبوس کنگابو در شمال‌غرب شهر کاتماندو پیرامون جاده کمربندی کاتماندو محلات جدیدی توسعه ‌یافته است (مانند تمامی شهرهای بزرگ در کشورهای جهان سوم) و تخریب حاصله که در حاشیه رودخانه بیشتر هم دیده می‌شود، عملا موجب تعطیلی بخش مهمی از بازار و بافت تجاری و نیمه‌تعطیل‌شدن بسیاری از ساختمان‌های مراکز خریدی شده است که در زلزله آسیب‌هایی را متحمل شده‌اند. با تأسف باید گفت حجم زیادی از زباله و آوار ساختمان‌های ویران‌شده نیز در همان محل تخریب، رها شده بود که آلودگی‌های باقی‌مانده از قبل نیز، این وضعیت نابهنجار را تشدید کرده بود. حتی در روز چهاردهم بعد از رخداد زلزله نیز نخاله‌های زمین‌لرزه در همان محل تخریب، مشاهده می‌شد. چهره شهر کاتماندو قبل از زلزله هم از لحاظ شهرسازی نامناسب بود و منظره‌ای بسیار آشفته داشت، اما پس از زلزله بدمنظره‌تر و آلوده‌تر شده است. گفتنی است در نواحی آسیب‌دیده و تخریب‌شده کاتماندو (مانند نواحی شمال، شمال‌غرب و غرب کاتماندو و مرکز آن) این وضعیت نابسامان، شدیدتر است. بررسی‌های میدانی و جلسه‌ای با مسئولان، به‌ویژه در وزارت برنامه‌ریزی و سازمان آب، کاتماندو انجام شد. دولت مرکزی و مدیران محلی را برای مقابله با چنین حادثه‌ای بسیار ناتوان یافتم. از سوی کشور آلمان یک سامانه تصفیه آب در محل سازمان آب کاتماندو برقرار شده است و 10 هزار لیتر در ساعت، آب تصفیه‌شده از این طریق برای استفاده مردم در دسترس است. مسئولان آلمانی می‌گفتند ظرفیت این سامانه را می‌توانیم تا 120 هزار لیتر در روز هم افزایش دهیم، ولی مسئله آن است که سازمان آب کاتماندو امکان توزیع مناسب همان 10 هزار لیتر در ساعت آب تصفیه‌شده را هم ندارد! قول داده‌اند روزی پنج کامیون برای توزیع آب در اختیار آلمانی‌ها بگذارند، ولی عملا کمتر از پنج کامیون در روز دراختیار آلمانی‌ها است. حدود 23 هزار ساختمان دولتی یا تخریب شده (حدود 10هزار) یا آسیب جدی دیده‌اند (حدود 13هزار). از جمعیت حدود یک‌ونیم میلیون نفری کاتماندو در فصل‌های پرباران، حدود 50 درصد و در فصل‌های خشک کمتر از 30 درصد به آب بهداشتی و تصفیه‌شده و سالم دسترسی دارند. غذای گرم و داروهای اولیه توسط سازمان‌های خیریه و مردم‌نهاد داخلی و بین‌المللی، روزانه بین مردم آسیب‌دیده کاتماندو توزیع می‌شود. حدود یک‌چهارم از زلزله‌زدگان در زلزله گورکا نپال در دو هفته اول از امکاناتی مانند آب آشامیدنی سالم، غذای گرم و داروهای اولیه برخوردار شده‌اند. برق نیز در کاتماندو در روز، چندین بار قطع می‌شود (سر جمع حدود 10 ساعت برق دارند)، ولی در اکثر ساعات روز، برق با استفاده از ژنراتورهای برق اضطراری فراهم است. میزان خسارت وارد‌شده و بودجه مورد نیاز برای بازسازی، حدود 10 تا 15میلیارد دلار برآورد می‌شود که این میزان برای اقتصادی که تولید ناخالص داخلی آن حدود 20میلیار دلار است، بسیار سنگین است. فاصله 140 کیلومتری بین کاتماندو و گورکابازار، به‌دلیل کیفیت بد جاده و داشتن حداقل استانداردهای لازم برای جاده‌های بین‌ِ شهری، در حدود پنج‌ساعت طی شد. در این فاصله در محل روستای ابوکرینی، به کمپ لجستیک سازمان ملل متحد رسیدیم که هدایت آن با برنامه جهانی غذای سازمان ملل متحد (WFP) بود. این کمپ مسئولیت پشتیبانی برای امداد، غذا، بهداشت و سرپناه اضطراری در محدوده زلزله‌زده نپال را برعهده دارد. در زمین‌لرزه نپال به‌دلیل قطع‌شدن ارتباطات در لحظات اول، یک ساعت طول کشیده است اولین پیام‌ها و درخواست کمک از کانون زمین‌لرزه به کاتماندو منتقل شود و اولین محموله‌های کمک به پهنه کانونی، براساس اظهارات یکی از اعضای شورای شهر گورکابازار، حدود چهارساعت بعد از رخداد زمین‌لرزه، در شهر و محدوده روستاهای اطراف گورکا دریافت شده است. در کمپ پشتیبانی سازمان ملل از حدود 20 تا 25 کامیون برای انتقال محموله کمک‌ها به کانون زلزله استفاده می‌شود و البته همواره این کامیون‌ها به‌طور منظم در دسترس نیستند. ضمنا برای انتقال غذا و تجهیزات بهداشتی و پزشکی از یک هلیکوپتر نیز استفاده می‌شود. از مسئول کمپ سؤال کردیم این تعداد وسایل انتقال کافی است؟ پاسخش این بود که در این زمان (دو هفته بعد از رخداد زلزله) به حدود 40 تا 50 کامیون احتیاج دارد و همچنین نیازش به هلیکوپتر در حد یک هلیکوپتر در هر ساعت است. البته پس از عبور از زمان اضطرار (که زمانش را با توجه به شرایط نپال نمی‌توانست برآورد کند!) تخمین می‌زد برای انتقال کمک‌ها به‌منظور آغاز بازسازی و بازتوانی در محدوده آسیب‌دیده، به بیش از هفت‌برابر این مقدار تجهیزات نیاز است. ضمنا امکانات دولت نپال در این زمینه محدود است و امکانی برای افزایش توان و تجهیزات پشتیبانی ندارد. از سوی دیگر در کمپ لجستیک، هدایت و برقراری زیرساخت مرکز فرماندهی، برعهده WFP است و سازمان‌های دولتی بین‌المللی و سازمان‌های مردم‌نهاد، دفتر فرماندهی در این مرکز دارند. محل عملیات در گورکابازار است که شهر اصلی نزدیک کانون است و آسیب چندانی ندیده و هر روز صبح ساعت هشت، جلسه هماهنگی بین تیم‌های امدادرسان برگزار می‌شود. در محدوده گورکا، میزان خرابی در شهر بسیار کم و محدود بود، ولی روستاهای اطراف گورکا با حدود 20 هزار نفر جمعیت، تخریبی بین 50 تا 70 درصد داشته‌اند. در این ناحیه چند مجروح و سه نفر کشته در روستاهای اطراف گورکابازار به‌جا مانده است. روستاهای تخریب‌شده اصلی عبارتند از روستاهای لاپراک و سورمانی در شهرستان گورکا و همچنین روستای لانگ‌تانگ در 60 کیلومتری کاتماندو، که با حدود 400 نفر ساکن، کاملا نابود شده است. (برآورد می‌شود بین 200 تا 400 نفر در این روستا، زیر آوار و بهمن مدفون شده باشند، ولی فقط 60 جنازه بیرون کشیده شده که 15جنازه به کوهنوردان خارجی مربوط است.) دره گورکا یک زمین‌لغزش بزرگ را نشان می‌دهد که احتمالا به رخداد زمین‌لرزه مهم قبلی (احتمالا زلزله سال 1833 با بزرگای برآوردشده 7.8، مشابه همین زلزله) مربوط بوده است. 4 رقوم کف دره کاتماندو در ناحیه جنوب شهر گورکا، حدود 500 متر است و رقوم شهر و محدوده گورکابازار بین 1400 تا 1800 متر تغییر می‌کند. اختلاف ارتفاع در این ناحیه به‌دلیل فعالیت زمین‌ساختی سریع (هم‎گرایی حدود 45 میلی‌متر در سال بین ورقه هند و ورقه اوراسیا و پهنه فرورانش به‌وجود‌آمده در این ناحیه)، بسیار شدید است و به‌همین‌دلیل دره‌های تنگ و باریک فراوانی در محدود دره رودخانه ستی و درراستای گسل مرزی اصلی MBT دیده می‌شود. 5 شهر پوخارا در 207 کیلومتری کاتماندو و در کنار دریاچه فوا (FEWA) قرار گرفته است. شکل‌گیری دریاچه حاصل از یک سد زمین‌لغزشی است (که احتمالا رخداد زلزله قبلی موجب آن شده است.) شهر پوخارا از مرتب‌ترین نواحی و شهرهای نپال است و چشم‌انداز و امکانات توریستی جالبی در این شهر دیده می‌شود. در این محدوده از سوی شرق، نهشته‌های کواترنری رانده‌شده، سازند گاجوک‌دره را مسدود کرده‌اند و شهر پوخارا روی همین نهشته‌های رانده‌شده و با مسدودکردن سرشاخه‌های دره پرخارا، دریاچه فوا را ایجاد کرده است. در دره رودخانه ستی در فاصله 110 کیلومتری و 62 کیلومتری غرب کاتماندو، محدوده‌های زمین‌لغزشی جدیدی (به‌صورت ریزش‌واریزه و سنگ‌لغزش) دیده می‌شود. فاصله‌ای حدود 200 کیلومتر در جاده‌های نپال در زمانی حدود هفت‌ساعت طی می‌شود! دلیلش هم جاده‌های خراب و کم‌ایمن و بااستاندارد پایین این کشور است، ولی درعوض طبیعت این کشور فوق‌العاده زیباست. ضمنا در مقایسه بین پایتخت (کاتماندو) و شهرستان (پوخارا)، هرچه به‌ظاهر توسعه بیشتری به پایتخت داده شده، بهم‌ریختگی، نبود بهداشت، بی‌نظمی و شلختگی در ریختِ پایتخت بیشتر دیده می‌شود که ظاهرا معضل مشترک توسعه در کشورهای جهانِ سوم است. ضمنا زمین‌لغزش‌ها و بهمن‌های متعددی مسیرهای کوهنوردی اصلی قله‌های معروف نپال را یا مسدود یا آسیب‌پذیر کرده است. علاوه‌بر اعلام 18 کشته از کوهنوردان خارجی در سقوط بهمن، باید به احتمال رخداد لغزش و بهمن در ماه‌های بعد (در پس‌لرزه‌های بعدی) نیز توجه کرد. 6 نپال در دامنه‌های جنوبی رشته‌کوه هیمالیا با حدود 27.5 میلیون جمعیت قرار گرفته است. جایگاه این کشور در شاخص توسعه انسانی ملل متحد رتبه 145 در سال ‌2014 و تولید ناخالص داخلی (GDP) آن حدود 20 میلیارد دلار است. چنین کشوری زیرساخت‌هایی بسیار کهنه و عمدتا سنتی‌ دارد و بسیاری از بافت شهری آن حالتی روستایی دارند. مجموعه‌ای از روستاهای توسعه‌یافته و به‌هم‌پیوسته هستند که بافت شهری کاتماندو و سایر شهرهای اصلی نپال را شکل داده‌اند. کاتماندو حدود یک‌ونیم میلیون جمعیت دارد و حدود سه‌ میلیون نفر در دره کاتماندو زندگی می‌کنند. بیشتر اقتصاد این کشور بر گردشگری و ورزش‌های کوهستانی و جذابیت وجود قله اورست در این کشور، تکیه دارد. 7 به باور نگارنده، این اولین زمین‌لرزه بزرگ در کشوری جهان‌سومی است که خسارت و آسیب‌هایش نه از تعداد کشته‌ها (که به‌نسبت آسیب‌پذیری آن برای چنین زمین‌لرزه مهمی، چندان زیاد نبود و دلایلش در این یادداشت توضیح داده شد)، بلکه از آسیب‌های مهم به زیرساخت‌هایش (به‌صورت خسارت‌هایی که آینده این کشور فقیر را سخت‌تر و پیچیده‌تر خواهد کرد)، مشخص خواهد شد. متأسفانه به‌دلیل نبود سامانه آماری مشخصی در این کشور، شناخت وضع موجود و ارزیابی ریسک در وضعیت بعد از رخداد زمین‌لرزه، بسیار مشکل است. به باور نگارنده، زمین‌لرزه 2015 نپال، نمادی از وضعیت آسیب‌پذیری و تاب‌آوری در مناطق پرجمعیت در کشورهای جهان سوم و توسعه‌نیافته و درحال‌ِتوسعه، در مقابل سوانح طبیعی، به‌ویژه زمین‌لرزه، در سده بیست‌ویکم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.