روشهای جدید تصویربرداری از قلب
سریعتر و کمعارضهتر
عباس ارجمندشبستری .دانشیار رادیولوژی دبیر سیویکمین کنگره رادیولوژی ایران
امروزه شایعترین علل مرگومیر نهتنها در کشورهای غربی که در بسیاری از کشورهای درحالتوسعه ازجمله ایران، بیماریهای قلبی-عروقی است. همچنین عوارض ناشی از سکتههای قلبی در افرادی که از آن جان سالم بهدر میبرند، هرساله سبب صدمات قابلتوجه بهداشتی، اجتماعی و اقتصادی میشود. اهمیت بیماریهای قلبی-عروقی آنچنان است که با وجود پیشرفتهای چشمگیر در زمینه تشخیص و درمان آنها، هزینه اختصاصیافته به انجام تحقیقات در زمینه این بیماریها، همچنان جزء بالاترین ردههای هزینههای تحقیقاتی پزشکی در سراسر جهان قرار میگیرد. بههمینمنظور، جوامع بهداشتی و پزشکی به تشخیص زودرس و صحیح این بیماریها برای درمان سریعتر و جلوگیری از عواقب خطرناک آنها، توجه بسیاری دارند. یکی از مهمترین روشهای تشخیص بیماریهای قلبی همراه با معاینات بالینی، تهیه نوار قلب و تست ورزش و تصویربرداریهای قلبی است که توسط سیستمهای رادیوگرافیک، ازجمله رادیوگرافی ساده قفسه سینه، آنژیوگرافی، اِکوکاردیوگرافی و پزشکی هستهای با استفاده از مواد رادیوایزوتوپ، سیتیاسکن و امآرآی صورت میپذیرد. تصویربرداری مقطعی از قلب توسط سیتیاسکن و امآرآی تا سالها پس از اختراع این سیستمهای تصویربرداری، امکانپذیر نبود. علت ممکننبودن تصویربرداری مناسب از قلب، حرکات دائمی آن بهدلیل ضربانهای مداوم است. تصویربرداری از هر جسم متحرک دشوارتر از اجسام ساکن است و هرچه سرعت جسم بیشتر باشد، تصویربرداری از آن سختتر خواهد بود. گرچه ممکن است، بتوان حرکات قلب بهعنوان متحرکترین عضو بدن را کند کرد، ولی نمیتوان آن را متوقف کرد. بنابراین لازم است، سرعت تصویربرداری افزایش داده شود تا بتوان تصویری ثابت و دقیق از قلب و بهویژه شریانهای کرونر تهیه کرد. تا حدود 15سال قبل، امکان تصویربرداری از قلب فراهم نبود تا آنکه فناوریهای جدید سبب ابداع نسلهای جدید و پرسرعتی از این دستگاهها شد و سرعت تصویربرداری دستگاههای سیتیاسکن و امآرآی افزایش یافت. امروزه دستگاههای با سرعت تصویربرداری بسیار زیاد، توانایی تصویربرداری از قلب متحرک، حتی با سرعت ضربان قابلتوجه را فراهم کردهاند. مهمترین کاربرد دستگاههای سیتیاسکن در قلب، ارزیابی شریانهای کرونر است. گرچه این روش در بررسی و تشخیص ناهنجاریهای مادرزادی شریانهای کرونر بهعنوان یک روش انتخابی تلقی میشود، ولی شایعترین کاربرد آن در ارزیابی تنگیها و انسدادهای این شریانهاست. با اینکه هنوز آنژیوگرافی روش تشخیصی قطعی برای تعیین شدت تنگی شریانهای کرونر بهشمار میرود، ولی سیتیاسکن با فناوری موسوم به سیتی-آنژیوگرافی، جایگاه ویژهای در رد احتمال تنگی این شریانها پیدا کرده است، بهطوریکه توصیه میشود در فردی با علائم بالینی بیماریهای شریان کرونر، ازجمله درد قفسه سینه، چنانچه عوامل خطرزای دیگری همچون سابقه خانوادگی بیماریهای کرونر قلبی، دیابت، فشارخون بالا و افزایش چربی خون وجود ندارد و احتمال بیماری شریان کرونر در فرد در حد خفیف تا متوسط است، میتوان بهمنظور رد احتمال تنگی شریانهای کرونر از سیتی-آنژیوگرافی استفاده کرد که نهتنها نیازی به ورود کاتتر به داخل شریان ندارد، بلکه برای انجام آن ضرورتی به بستریشدن بیمار نیز وجود ندارد. مطالعاتی که در سالهای اخیر در تعدادی از کشورهای جهان و ازجمله در ایران انجام شده است، نشان دادهاند دقت سیتی-آنژیوگرافی در رد احتمال بیماریهای شریان کرونر بسیار بالا و حدود 98 درصد است. میزان تابش اشعه ایکس به بدن در سیتی-آنژیوگرافی که همواره بحثبرانگیز بوده است، امروزه با تولید نسلهای جدید دستگاههای سیتیاسکن بهوضوح کاهش یافته و به مقادیر کمخطری رسیده است، بهطوریکه احتمال تأیید علمی این روش، بهعنوان یک روش غربالگری در جامعه در آیندهای نهچندان دور، بسیار تقویت شده است. تصویربرداری موسوم به امآرآی قلب بهدلیل نتابیدن اشعه ایکس به بدن و همچنین با درنظرگرفتن دقت بسیار بالای تشخیصی آن، در سالهای اخیر بسیار توجهبرانگیز بوده است. دقت تشخیصی این روش در ارزیابی میزان فعالیت بطنهای قلب در خروج خون بهطرف اعضای بدن و ریه بهصورت کمّی و همچنین یافتن صدمات ناشی از بیماریهای مختلف ازجمله بیماریهای شریان کرونر در عضله قلب آنچنان زیاد است که هماکنون بهعنوان روش تشخیصی انتخابی در این موارد تلقی میشود. درحالحاضر دستگاههای سیتی-آنژیوگرافیای که توانایی تصویربرداری قلبی را داشته باشند، در تهران و بیشتر مراکز استانهای بزرگ کشور نصب شدهاند. تعداد این دستگاهها هماکنون به بیش از 20 دستگاه در سراسر کشور افزایش یافته است و توزیع و پراکندگی قابلِ قبولی در کشور دارد، گرچه همچنان در تعدادی از مراکز کوچک استان در دسترس نیستند و ممکن است، بیماران برای انجام این تصویربرداری نیاز به سفر به استانهای همجوار داشته باشند. هماینک آموزش تصویربرداریهای مقطعی قلب در تعدادی از دانشگاههای بزرگ علوم پزشکی کشور صورت میگیرد و دستیاران با اصول انجام و تفسیر این روش آشنا هستند. هزینه خریداری این دستگاهها بهدلیل استفاده از تکنولوژیهای پیشرفته در تولید آنها، بسیار زیاد است و به سرمایهگذاری قابلِ توجهی نیاز دارند و درنتیجه، هزینه ارائه این خدمت نیز تعرفه نسبتا بالایی دارد، اما در مقایسه با تعرفه ارائه خدمات تصویربرداریهای دیگر قلبی، هزینه متوسطی دارد. تعداد دستگاههای امآرآی قلب، حتی کمتر از دستگاههای سیتی-آنژیوگرافی قلبی است. همچنین مدت زمان یک بررسی کامل قلبی توسط اِمآرآی در حدود 40 تا 60 دقیقه و بسیار طولانیتر از مدت زمان ارزیابی توسط سیتی-آنژیوگرافی است که در حدود 10 تا 30 ثانیه است. از سوی دیگر باید در نظر داشت که برخلاف سیتی-آنژیوگرافی (که اساس تصویربرداری در آن بر تابش اشعه ایکس استوار است)، در اِمآرآی بهدلیل نتابیدن اشعه ایکس، نگرانی درباره صدمه به بدن وجود ندارد. پیشرفتهای اخیر در فناوری سیتیاسکن سبب افزایش بسیار قابلِ توجه در سرعت انجام این روش شده است، بهطوریکه هماکنون دستگاههایی میتوانند با مدت زمان حدود یک ثانیه، تصویربرداری قلب را بهطورکامل انجام دهند. یکی از مهمترین مباحث اساسی سیویکمین کنگره رادیولوژی ایران، تصویربرداری قلب بود که رادیولوژیستهایی از آمریکا، انگلستان و فرانسه برای ارائه سخنرانیهایی دراینباره، در این کنگره شرکت کرده بودند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.