گنده- موشهای نجاتبخش
نیکلاس کریستف* . ترجمه: شهریار خواجیان
نیویورک تایمز: مالانجه، آنگولا- دارم روی یک مینزار در بخش روستایی آنگولا راه میروم و یک موش غولپیکر را دنبال میکنم. پیشتر شاهد کشف مینهای زمینی در افغانستان و جاهای دیگر بوده و دیدهام این کار بدجوری کُند و ناکارا پیش میرود. بهطور معمول آدمهای پوشیدهدرزره در ردیفهای معیّن با فلزیابهایی روبهجلو گام میزنند، میایستند و با زحمت زیاد خاکها را پسوپیش میکنند تا چیزی پیدا کنند. معمولا هم این چیز، یک خشاب خالی ا.ک- 47 (کلاشنیکف) یا میخ است. برخی اوقات در هر چند ده سانت، همهجا خردهفلز به چشم میخورد. در هر نوبت، کل فرایند تازمانیکه، خاکها پسوپیش شوند، متوقف میشود. درمقابل، موش صحرایی با گامهای تند و کوتاه پیش میتازد و تنها به بوی ماده انفجاری حساس است، بنابراین خردهفلزها حرکت آنها را کُند نمیکنند. در این مینزار، که آکنده از اشیای فلزی است، شخص تنها با یک فلزیاب میتواند روزانه حدود 20 مترمربع زمین را پاکسازی کند، اما یک موش صحرایی میتواند تا20 برابر بیشتر، چنین محوطهای را پاکسازی کند. آلفردو آدامو، یکی از ناظران این میدان مین میگوید، «موشهای صحرایی قابلِ اعتمادتر هستند. با وجود آدمها، تمرکز کار پس از مدتی بههم میخورد، اما موشها همینطور بو میکشند و پیش میروند». دستمزد موشها با موز، بادام، آووکادو و سیب پرداخت میشود. آنها نیاز به پوشش زرهی ندارند، زیرا سبکوزنتر از آن هستند که باعث انفجار مین شوند (آنها حدود 2.5 پاوند یا اندکی بیش از یک کیلو وزن دارند، که وقتی با آنها روبرو میشوید، بزرگ بهنظر میرسند). فکر کنم موش خودم را پیدا کردم؛ یک موش لاغر و نزار بهنام بوبان که وقتی بچههای من اسپانسر وی شدند، در سن مناسبی برای آموزش بود. نام بوبان از یک ستاره فوتبال تانزانیا گرفته شده و به گفته مربیان، این موش بسیار قابلِ اعتماد است. بارت ویت ینز، یک طراح محصولات، برنامه موش قهرمان (HeroRat) را در کشاکش پیداکردن راهحلی برای بهبود سیستمهای مینیاب آغاز کرد. ویت ینز که هنگام کودکی موشها را بهعنوان حیوان خانگی خود نگهداری میکرد، برحسب اتفاق به مقالهای درباره استفاده از موشهای صحرایی برای کارهای مربوط به کشف از طریق استشمام برخورد. آنگاه ویت ینز با پژوهشگرانی که درباره جوندگان تحقیق میکنند به مشورت پرداخت. آنها موشهای گامبیایی کیسهدار را پیشنهاد کردند، بعضا بهایندلیل که آنها قوه بینایی بسیار ضعیف خود را با حس بویایی عالیشان جبران میکنند. آنها را بهایندلیل «کیسهدار» نمینامند که در جرگه جانوران کیسهدار هستند، بلکه بهایندلیل که لُپهای خود را از بادام و دیگر تنقلات پُر میکنند و سپس آنها را در زیرزمین دفن میکنند. آنها برای پیداکردن دوباره این دفینهها به حس بویایی خود اتکا دارند. یک امتیاز دیگر موشهای کیسهدار گامبیایی این است که که طول عمری هشتساله دارند که موجب میشود دیرزمانی پس از بازگشت از آموزشِ 9ماهه لازم برای مینیابی، مورد استفاده قرار گیرند. بنابراین ویت ینز یک گروه امداد بهنام آپوپو (Apopo) بهراه انداخت که کارش آموزش موشهای صحرایی در تانزانیاست و سپس آنها را در مینزارهای کشورهای مختلف بهکار گرفت. آپوپو اکنون درحال بررسی استفاده از این موشهای قهرمان برای کاری دیگر، یعنی کشف بیماری سل است؛ بیماریای ناشی از فقر که همه ساله 1.5 میلیون نفر را در سراسر جهان میکشد. چالش بزرگ بیماری سل، تشخیص آن است و برای یک بهداشتکارِ آموزشدیده مجهز به میکروسکوپ، یک روز کامل زمان میبرد تا حدود 25 نمونه بزاق دهان را آزمایش و مثبتبودن بیماری سل را تعیین کند. درمقابل، یک موش قهرمان میتواند صد نمونه را در 20 دقیقه آزمایش کند. وی سلانهسلانه و بوکشان از کنار یک ردیف ظروف آزمایشگاهی میگذرد و زمانی که به یک مورد مثبت از سل میرسد، توقف میکند. این موش درعینحال بسیار دقیقتر از یک آدم مجهز به میکروسکوپ عمل میکند. در کلینیکهایی که این موشهای قهرمان، اکنون به کار کشف مشغولند (و درستی تشخیص آنها را آزمایشگاههای انسانها تأیید کردهاند)، میزان شناسایی بیماران مبتلابه سل، 48 درصد افزایش نشان میدهد؛ یعنی اینکه بیماران شناسایی و تشخیص داده شده و درمان میشوند و بهاینترتیب از گسترش بیماری جلوگیری میشود. من این را خیلی دوست دارم! خلاقیت بدون استفاده از تکنولوژی پیشرفته؛ فوقالعاده است. آپوپو، موشهایی را پرورش میدهد، که مراقبت بهداشتی بیشتری از بیشینه آنگولاییها دریافت میکنند. موشها فقط چند ساعت در روز کار میکنند (هنگام ظهر داغ میکنند) و در ششسالگی بازنشسته میشوند، چون اتکاپذیریشان کمتر میشود. آدامو یادآوری میکند «درباره دوران پس از بازنشستگی آنها بحث کردیم. خیلی نامنصفانه خواهد بود که فقط...» وی کمی مکث کرد و شرمگین بهدنبال یک عبارت مناسب بهجای «خلاصشان کنید» گشت. بنابراین موشهای قهرمان، سالهای طلایی عمرشان را صرف نمنمخوردن آووکادو و گذراندن وقت با مربیانشان میکنند. زمانشان که سرمیآید، مربیان آنها را در یک گورستان ویژه جوندگان به خواب ابدی میسپارند و چند تنی هم به احترام خدماتشان به انسانهایِ «اشرف مخلوقات» کلاه از سر برمیدارند. آدامو این موشها را بهایندلیل تحسین میکند که دیده است مینهای زمینی چه خساراتی میتوانند وارد کنند. وی در موزامبیک و در دهکدهای بزرگ شد که با کمربندی از مین، از مزارع کشاورزی جدا میشد. پدربزرگش پای خود را در اثر برخورد به مین زمینی از دست داده بود. سه تن از پسران همسایه نیز بههمینترتیب کشته شده بودند و چهارمی جراحت سنگینی برداشته بود. درمجموع موشهای قهرمان نمونه انفجار در نوآوریهایی هستند که در جهانی نوعدوست صورت میگیرد و شاهدیم که درنتیجه آن، دستاوردهای بزرگی در بهرهوری کسب میشود. ما این را در مورد کاربرد تلفن همراه در کشورهای فقیر در ارتباط با صرفهجویی و بهداشت، ریزپسانداز، ریزبیمهها که بر سرمایهگذاری و حیوانات، نیز تأثیر میگذارد، دیدهایم. آپوپو نمونهای از گروههای امدادی است که کمکهای مالی را به وظایف ویژه پیوند میدهد، بهگونهای که اهداکنندگان بهآسانی میتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. شما میتوانید از طریق Apopo.org یک موش قهرمان را به قیمت 84 دلار در سال «بپذیرید». باور کنید این میتواند هدیهای عالی برای روز مادر یا روز پدر باشد! مربیان به موشها وابستگی پیدا میکنند و آنها را حتی از روی چهره تشخیص میدهند. فرانسیسکو پدرو، یک آنگولایی 38ساله، که سالها در کار مینزدایی بوده است، ابتدا این کار را با یک فلزیاب آغاز کرد و در سه سال گذشته نیز این کار را با موشهای قهرمان ادامه داده است. وی میگوید احساسات وی به موشها، مشکلاتی در زندگی زناشویی او ایجاد کرده است. وی میگوید، «زمانی که موش در خانه پیدا میشود، من فقط آنها را میرانم. دیگر نمیتوانم آنها را بکشم، اما همسرم میتواند» و توضیح میدهد که به همسرش التماس میکند که رهایشان کند و با دلخوری میگوید، «اما وقتی که خانه نیستم، آنها را میکشد».
*خبرنگار نیویورکتایمز
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.