زیبایی از دید ریاضیدان
معنایی نهفته در بطن
فاطمه کاظمی
«سدریک ویلانی» ریاضیدان است و شیفته زیبایی. برخلاف فیزیکدانان که زیبایی، برایشان چندان اهمیت ندارد و بر این باورند که باید رابطههایی را پذیرفت که درستیشان در آزمایشهای تجربی تأیید شده باشد، «ویلانی» تأکید بسیاری روی زیبایی دارد. او در این مصاحبه و همچنین در سخنرانیهای دیگر خود، بارها درباره زیبایی صحبت کرده و بهویژه اشاره کرده که ریاضیات زیبا است. از او میپرسم منظور شما از زیبایی چیست و چه بخشی از ریاضیات از دید شما زیباست؟ «ویلانی» میگوید در مورد زیبایی و زیبایی فرمولها و رابطههای ریاضی، بسیار سخن گفتهاند، اما اگر من بخواهم خلاصه بگویم، روی این نکته تأکید میکنم یک رابطه ریاضی بهخودیخود زیبا نیست، بلکه آن چیزی که در بطن این رابطه ریاضی نهفته، زیباست. یعنی آن چیزی که آن رابطه ریاضی بیان میکند، زیباست. برخی هم میگویند شیوه اثبات یک رابطه ریاضی زیباست، یعنی اینکه چگونه از مقدمات به نتیجه برسیم، نشاندهنده زیبایی ریاضی است. مسیری که از مقدمه شروع میکنیم تا به نتیجه برسیم، میتواند زیباییهای بسیاری در خود نهفته داشته باشد. من از گفتههای او چندان سردرنمیآورم، تصمیم میگیرد این مفهوم را با یک مثال بهتر توضیح دهد. رابطه «eiπ + 1= 0» را روی کاغذ مینویسد و میپرسد نظرم درباره این رابطه ریاضی چیست؟ میگویم به نظر من رابطه پیچیدهای است که درک مفهوم آن دشوار است، اما «ویلانی» تأکید میکند از دید یک ریاضیدان، مهمترین ویژگی این رابطه، زیبایی آن است. این رابطه که تساوی اویلر نام دارد، حالت خاصی از فرمول اویلر در آنالیز مختلط است. این رابطه بسیار زیباست، زیرا توانسته پنج عنصر و به بیان دیگر، پنج مفهوم مختلف را در عبارتی کوتاه و خلاصه، گردهم آورد. یکی از این عنصرها، عدد یک است. عدد یک، سرآغاز اعداد و به تعبیر بهتر، سرآغاز ریاضی است. میدانید عدد یک، عدد خنثی در عمل ضرب است. عنصر دیگر، عدد صفر است. معنای صفر از معنای عدد یک پیشرفتهتر است و سالها پس از ابداع اعداد، مفهوم صفر بیان شد. بدون وجود صفر، ما ریاضیات به این شکل را نداشتیم. میدانید صفر عدد خنثی در عمل جمع است. عنصر دیگر عدد e است که عدد اویلر یا پایه لگاریتم طبیعی نام دارد و در آنالیز ریاضی، بسیار ظاهر میشود و مقدار آن 2.718281828 است. میدانید عدد e عددی گنگ است، یعنی نمیتوان آن را به صورت نسبت دو عدد صحیح (یعنی یک عدد کسری) نشان داد. عنصر دیگر عدد i است که واحد عدد موهومی است که با رابطه i2 = -1 تعریف میشود، یعنی ریشه عدد -1 است. عنصر دیگر، عدد پی است که در هندسه فضای اقلیدسی و آنالیز ریاضی، بسیار دیده میشود و به صورت نسبت محیط دایره به قطر دایره تعریف میشود و مقدار آن برابر با 3.14159265 است و میدانید عدد پی نیز عدد گنگ است. زیبایی این رابطه این است که توانسته است پنج عنصر مختلف از شاخههای گوناگون ریاضی یا پنج مفهوم گوناگون را در عبارتی بسیار کوتاه، کنار هم گرد آورد. این رابطه مثل این است که ما با خانوادهای آشنا شویم که هر عضو آن روحیات و خلقیات مخصوص به خود و متفاوت از دیگران داشته باشد و در عین رابطهای قوی و درعینحال نامرئی، آنان را در کنار یکدیگر نگه میدارد. البته در نظر داشته باشید این رابطه، تنها رابطه زیبای ریاضیات نیست. از این موارد بسیارند، اما من به دلیل کمی وقت به همین یک مثال اکتفا میکنم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.