گذر از موقعیت کمیک
مجید پازوکی .نویسنده و فعال هنری
ایرانبرگر، فیلم پرفروش نوروز ٩٤ همزمان با آغاز سال جدید که از جانب رئیسجمهور سال انتخابات هم خوانده شده، روی پرده رفت و با استقبال مخاطبان روبهرو شد، شاید واکاوی مضمون فیلم و اکتفانکردن به فضای مفرح و شاد آن و گذر از موقعیتهای کمدی فیلمی که بههرحال، این گونه قلمداد و معرفی شده، بتواند مقدمهای زودهنگام برای ورود به بحث انتخابات پیشرو را فراهم کند و از دیدی روانشناختی به جامعهشناختی انتخابات در ایران پرداخت که تجربه نشان میدهد فارغ از برنده و بازندههای هر دوره، یک مؤلفه تکرارشونده در همه دورهها دیده میشود و این ترجیعبند، موتیفی به نام حضور رأیآور چهرههایی است که مردم گمان میکنند آنها کمترین بهره را از قدرت، ثروت و موقعیت مرتبط با حاکمیت بردهاند. اتفاقی که ایرانبرگر بهخوبی آن را روایت میکند. پیش از ورود به بحث، نخست باید یادآور شوم، ایرانبرگر یک فیلم تاریخنگارانه نیست، ازاینرو، مصادیق تاریخی یک عصر یا زمان خاصی را نمیشود بهخصوص در قالب پرسوناژهای آن پی گرفت؛ فیلم روایت جامعهشناختی از ورود یک پدیده جدید و ناشناخته در جامعهای حکایت میکند که با وجود ظاهر مدرنیزه، آن هم به شکلی کاملا هیبرید، هنوز تعلقات سنتی خود را حفظ کرده و سنتها و عرف، غلط یا درست جوابگوی نیازهای زندگی مردمش است و چون نیاز واقعی به این پدیده حس نمیکنند، پدیده وارداتی تازه آشناشده، حکم یک همبازی پرانرژی و هیجان را برایشان پیدا کرده است، از سوسیالدموکراسی و مفاهیم پیزاد آن چون حق تعیین سرنوشت، حقوق زنان و... برای آنهایی که فقط با تکالیفشان آشنایند و با تکلیفمداری سازوکار اداره زندگی و جامعهشان را برقرار کردهاند، حکم یک سرگرمی جدید را پیدا کرده که در باطن اعتقادی به جدیبودن آن ندارند و حالا بهدنبال هیجان بیشتر وارد بازیای میشوند که پیشاپیش پذیرفتهاند بازی است. اینجا صندوق رأی همانند سلف همتایش در شیرسنگی که لولههای نفت یا شاهراه اقتصادی سیاسی جامعه مدرن بود، عمل نمیکند؛ آنجا لولههای نفت برای یک ایل با همه مقررات نوشته و نانوشتهاش، میتواند چنان تزاحمی ایجاد کند که دو دوست روبهروی هم قرار گیرند و دو رئیس عشیره به یک دوئل آشکار برخلاف میل باطنیشان دست بزنند و تصویر آنها یک حماسه تراژیک را رقم بزند و به یادگار بگذارد؛ اما در ایرانبرگر، سازنده همان تراژدی بهخوبی دریافته که صندوق رأی چون لوله نفت عمل نمیکند و حتی رویاروییها هم در این جامعه شوخی است و جز یک موقعیت کمدی چیز بیشتری عاید فیلمساز نمیشود و بهدرستی به قالب کمدی برای بیان حرفش رو میآورد. نکته اینجاست که این دعوای زرگری که به قول یکی از نویسندگان فیلم، دعوای ظاهری در پس ائتلاف پنهان است و این دو دسته تنها در اسم باهم متفاوتاند و در رسم یکی هستند، برای جلوگیری از رشد نیروی سومی است که چه در اسم و چه رسم با آنها متفاوت است. شخصی که از دید فیلمساز با نگاهی آرمانی که شاید یک پایان خوش اجباری از دیدی دیگر تلقی شود، منتخب مردم میشود، اما این نیروی سوم چه مشخصات ویژهای در فیلم دارد: او آموزگار مهر و محبت و صلحطلبی به کودکانی است که مدرسهشان سقف ندارد؛ اما هریک گوشی موبایلی در جیب دارند، او حقوق شهروندی را به مردم گرسنهای میآموزد که شام شب ندارند و بچههایشان گرسنه میخوابند اما یک کامپیوتر مستعمل از ردهخارجشده بهعنوان شیء تزیینی در خانهشان دیده میشود. خانه او مأمن عشاقی است که از روی رومئو ژولیت فرنگی تمرین عشق میکنند و با همان حیله و نقشه آندو و اینبار برخلاف تقدیر تراژیک آندو، اینجا بههم میرسند. او کسی است که از آینده گندم میگوید و نیاز جوان به کار و مصرانه میخواهد حداقل رأیشان را گران بفروشند، او از اینکه گورستان، میعادگاه عشاق شده بههم ریخته و از تنها مرد روحانی جمع میخواهد، وارد میدان شود و به خواسته جوانان لباس تحقق بپوشاند، اما سؤال اینجاست وجود این آموزگار روشنضمیر، که حقوق شهروندی را به مردم تکلیفمدار میشناساند و خلوتی با ساز و مولانا دارد، چقدر ریشه در واقعیت دارد و چقدر آرمانی است؛ البته فیلمساز حق دارد حداقل در ذهنش منتخب آرمانی خودش را از مملکت شید (عنوانی که در فیلم، مردمان این آبادی به موطن خود میدهند) به مرکز بفرستد، اما سؤال اینجاست که وقتی دو دسته مؤتلف اما در ظاهر متخاصم، در پایان میگویند با بودن آنها کسی معلم را آدم حساب نمیکند چه برسد به اینکه به او رأی هم داده باشند، و یک جرزنی را هر دو دسته باهم کلید میزنند، برای مخاطب هم این سؤال پیش میآید گذر از وضع موجود به وضع موعود و آرمانی فیلمساز چقدر کوتاه و بیسر و بدون هزینه صورت میگیرد؟ تماشاگری که نزدیک به دو ساعت کمدی وضع موجود را دیده، چگونه راحت به چند دقیقه پایانی باشکوه و آرمانی وصل شود؟ همان مردمی که دیدهایم و بر احوالشان تلخ خندیدهایم که کارشان از گریه گذشته، چگونه چنین منتخب آرمانی را میتوانند از صندوق رأیشان بیرون بیاورند؟! کاری سخت و بهظاهرنشدنی که در سالنهای نمایشدهنده فیلم بهخوبی اتفاق میافتد و تماشاگرانی که بهراحتی آن را میپذیرند و برایشان تحمیلی و غیرواقعی جلوه نمیکند، اما چرا؟ این همان نکته روانشناختی برای تحلیل جامعهشناختی انتخابات در ایران است، نیروی سوم اغلب از طریق ایجابی نیست که رأی میآورد بلکه راه سلبی، راه میانبر پیروزی است؛ نیروی سوم قرار نیست همانند آنچه در فیلم میبینیم مدام تریبون داشته باشد، همین که مثل معلم فیلم به او تریبون ندهند، اجازه صحبت ندهند و از هر دو طرف توسری بخورد و تحقیر شود، کافی است که رأی بیاورد، کافی است بقیه بیش از حد در اثبات خود بکوشند، اویی که سری در میان سرها نیست، نگاهها را بیشتر از همه به خود جلب خواهد کرد و سایه بیشتر از روشن به چشم خواهد آمد، اما باز نکته اینجاست که اگر نیروی سومی که اجازه عرضاندام نداشته و حرفهایش را نتوانسته بازگو کند، باز بهخاطر همان انتخاب سلبی و نه اثباتی، رأی بیاورد و چیزی در چنته نداشته باشد، چه؟ اگر همان آدم آرمانی فیلمساز نباشد چه؟ بههرحال اگر نیروی سوم در مملکت شید، آقا مدیر، تنها آموزگار روستا نباشد، چه باید کرد؟ شید دموکرات و جمهوریخواه ندارد که نیروی سومش مثلا رالف نیدر مدافع محیطزیست و حقوق مصرفکننده و کاندیدای مستقل باشد، که افکار و آرمانهایش را بشناسند و برنامههایش را بدانند؛ اگر کاندیداهای مستقل همانند آقا معلم نباشند، منتخب مملکت شید تنها بهواسطه مظلوم واقعشدن و یا حتی مظلومنمایی رأی بیاورد، چه باید کرد؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.