« قصهها» روایت مادرانه واقعیتهای امروز
مینو مرتاضیلنگرودی
در روزگار ما قصه و قصهگویی جایگاه نوینی برای جلوهگری پیدا کرده است. امروزه سینما برای بازنمایی واقعیت و زندگی روزمره و تخیلات بهعنوان تأثیرگذارترین و مهمترین هنرها مطرح است. از اینرو بیراه نیست اگر بگوییم در زمانهای بهسر میبریم که سینما و سینماگران بخش اعظم جایگاه و پایگاه قصهها و قصهگویان را به خود اختصاص دادهاند. در گذشته اگر قصهگو میانجی بازنمایی زندگی روزمره و انتقال تجارب زیستهشده بین مردمان بود؛ امروز سینماگر این مهم را برعهده گرفته است. در گذشته اگر کسانی سعی داشتند با نقل تجارب زیستهشده پیشینیان یا تخیل درباره آینده، واقعیت موجود را نقد کنند، به نظر میرسد امروزه سینما وظیفه روایت و انتقاد و عبرتآموزی و نقد وضعیت موجود و تخیل و توضیح آرمانشهر مطلوب را برعهده گرفته است. به این ترتیب آشکارا پیداست که وجوه بصری قصه و روایت و نقد بر وجه شنیداری آن غلبه کرده است. سینمای ایران نیز پس از انقلاب با توجه به فرهنگ و تاریخ و تجارب مشترک زیستهشده، در چارچوب سینمای ارزشی و آرمانی جای گرفت و توانست جایگاه درخوری در سینمای مطرح و منتقد جهان برای خود دست و پا کند. در سینمای آرمانی مانند دیگر حوزههای هنر و اندیشه که بر آرمان و ارزش تکیه زدهاند، مرز بین قصه و مستند چندان پررنگ نیست. قصهها در سینمای ارزشی آرمانی بر اساس مستندات و عینیت واقعا موجود ساخته میشوند نه براساس ذهنیت، تخیل و آرزوها. در جوامع درحالتوسعه و تغییر، هزینه تبدیل مستندات به قصههای دیدنی تأثیرگذار بسیار بیشتر از سینمای تخیلی است که در سودای جنگ ستارگان و تسخیر فضا نگاه به گیشه دارد. سینماگران، از هر دو نوع مستندساز و تخیلپرداز قاعدتا باید قصهگویان پرقدرتی باشند تا بتوانند مقصودشان را اعم از اینکه آرمان باشد یا تخیل به قصههای قابلفهم برای عامه تبدیل کنند. استقبال مردم از فیلمهای بنیاعتماد بیانگر این واقعیت است که رخشان بنیاعتماد هم مردم و جامعه و ارزشها و آرمانهای آنها را چنان خوب میشناسد که میتواند از مستندات زندگی مردمش قصههای قابلباور بسازد و مردم را وادارد از دریچه دوربین اینبار آگاهانهتر خود را ببینند و پیدا کنند. دانایی و توانایی با مهربانی و خلوص و اخلاق و مراقبت مادرانه در وجود رخشان بنیاعتماد همدست و همداستان شدند تا رخشان را به یکی از تواناترین و آگاهترین کارگردانان سینمای ایران تبدیل کنند. و رخشان بنیاعتماد توانست در تکرار مکرر تاریخ، با پیگیری واقعیت در فیلم «قصهها»یش بهطور شایسته و بایستهای خود را در جایگاه فرزانهبانوی قصهگوی ایرانزمین، شهرزاد، بنشاند. شهرزاد قصهگو از تأثیرگذارترین بانوان فرهنگ و ادبیات کهن سرزمین ماست. او فرزانهبانویی است که آگاهانه قصد رهانیدن سر خود و جان دختران دیارش از تیغ انتقام شهریار زخمخورده از خیانت همسر را دارد. او نیک میداند برای تغییردادن وضعیت و برای یافتن نگرش درست باید از آن فاصله گرفت تا بتوان لایههای متفاوت و امکانات موجود و همه زوایای آن را با دقت نگریست و به چشم دیگران پدیدار کرد. از اینرو شهرزاد هزارویکشب بیوقفه از مستندات زندگی خود و مردمانش قصه میبافد. شهرزاد چنین سرنوشتی را بایسته خود و حتی شایسته شهریاری که موقعیت ناجی و قاتل او را توأمان دارد، نمیبیند. زیرا او انسان امیدوار را باور دارد. شهرزاد به شیوه آشناییزدایی از امر آشنا، قصه میگوید. شهرزاد وضعیت مردم بهویژه سرنوشت دخترانی که تنها گناهشان جنسیتشان بود را به رخ میکشد. وضعیتی که از فرط تکرار و عادت چنان با وجود و روان مردمان اخت و آشنا شده بود که طبق ضربالمثل «عادت به هر دوا کنی بیاثر شود»، دیگر به نظرشان نمیآمد و بخت و سرنوشتی محتوم و مختوم و البته طبیعی تلقی میشد. رخشان بنیاعتماد، شهرزاد قصهگوی ما، نیز وظیفه خود را آشناییزدایی از امر آشنا میداند. رخشان، قصهگویی دانا و تواناست. او داناییاش را مرهون توجه و شناخت عمیقی است که از عادات و احوال مردمانش دارد. از اینرو میتواند این عادات و احوال را به زبان تازهای بیان کند که تأثیرگذار باشد. توانایی رخشان به سبب باور مادرانه عمیقی است که به استعداد و قابلیت انسان برای دستکاری و تغییر و نوسازی سرنوشت و موقعیتش دارد. قصههای رخشان میتواند بذر امید را در دل مردم بیفشاند و آنها را وادارد تا به وضع موجود عادت نکنند و برای تغییر آن بکوشند. بدعت بنیاعتماد در پیگیری سرنوشت قهرمانان فیلمهایش، در راستای دغدغههای او برای رهانیدن قهرمانانش از سیطره عادتوارگی و آشنازدایی از امر آشنا برای تماشاچیانی است که با میانجیگری رخشان بنیاعتماد در مقام قصهگو درگیر تماشای ماجرای زندگی خود شدهاند. دوربین واقعبین بنیاعتماد آشکارا ثابت میکند این حقیقت را که میگوید آن سختیای که مرا نکشد، قطعا قویترم خواهد کرد. قهرمانان قصههای رخشان پس از گذشت 20 سال هیچکدام نمردهاند بلکه سختجانتر از پیش به زندگی چسبیدهاند. مثلا طوبی اصراری ندارد مثل 20 سال پیش زیر پوست شهر خود را پنهان و گم کند؛ برعکس تمام سعیاش این است که خود را به رخ بکشد و به حاشیه رانده نشود؛ آنجا که مادرانه در کنار کارگران معترض قرار گرفته و بیخیال تبعیضها و تفکیکهای جنسیتی سخنگوی آنان میشود. تن نوجوان کوفته از مشت و لگد تعصبات کور برادرانه معصومه، دخترک فراری همسایه دیواربهدیوار20 سال پیش طوبا را در خیابانهای شهری که پوستهای رنگارنگ اما نخنما بر تن کشیده، پیدا میکنیم. به چشممان میآید که آن تن کوفته هرچند بهظاهر پوست و استخوان ترکانده، اما پیر به نظر میرسد. رخشان قصهگوی ما، قصه عادل و نرگس را برایمان پی میگیرد. میبینیم همان عادل، پسربچه بینوای خیابانگرد که آفاق را زیر پای نرگسش قربانی کرد، به نرگس هم رحم نمیکند و داغ بر چهرهاش میگذارد؛ او که با نرگس و بی او نمیتواند بهسر برد. اما نرگس داغ بر چهره، به مؤسسهای که برای حمایت از زنان توسط زنان تأسیس شده پناه آورده و کار میکند تا فرزندانش راه پدر را نروند. و نوبر زیبای روسری آبی ما هم که داغ صیغه حاج رسول بر پیشانی دارد، زنده است و همچنان با مناعت طبع در برابر مردن از فرط بیجانی زیر مشت و لگد و خشونتهای زبانی شوهری که فکر میکند چون پول ندارد اعتبار و مردانگی هم ندارد، مقاومت میکند تا به او ثابت کند عشق و مردانگی و حمایتگری الزاما در پول خلاصه و معنا نمیشود. همچنانکه دکتر دبیری، پزشک جانبازی که بدون پول و تنها با یک دست یاور پرقدرت و مهربان آنهایی است که دستهایشان از فرط تزریق سوراخسوراخ شدهاند؛ دکتری که تنها پناه ننهگیلانه است. مادر جانبهکف جانبازی که در راه دفاع از میهن زمینگیر شده و حالا به اغما فرورفته و ننهگیلانه 20 سال او را تر و خشک و کول کرده و برای اینکه امیدوار بماند و برای اینکه از جانبازیاش پشیمان نشود، دائما برایش ترانه خوانده داماد بشی ایشالله ... . با دوربین رخشان سرکی به زندگی آقای جواد حلیمی میکشیم. او را میبینیم که بازنشسته شده و با همان کت و شلوار و کراواتی که غلط نگویم از 20 سال پیش تابهحال هنوز آنها را میشوید و میپوشد؛ هنوز همچنان که بر لباسهایش که در مقام قهرمانی خارج از محدوده بر باورهایش وفادار مانده است، گویی مانده است تا با مردانی از نوع دیگر دستبهیقه شود... . و سارای خونباز خود را در قاب دوربین به رخمان میکشد. برعکس باور و پندارمان سارا گوشه خیابان اوردوز نشده و نمرده بلکه همچنان که خود میگوید به کمک مادر دلیرش از دام اعتیاد رها شده و اینک در حسرت زندگی سالم و کلام عاشقانه میسوزد. با وجود همه این وسوسههای عاشقانه زندگی، سارای دردمند و مسئول حاضر نیست بهخاطر بیماریاش آینده مردی که به او عشق میورزد را تباه کند. هرچند جوان ادعا میکند او را همچنان که هست و با تمام عیبهای ناخواستهاش دوست میدارد. قهرمانان قصههای بنیاعتماد سختجانند و باوجود همه مصائب، زندگی را دوست دارند. برخلاف تصور اغلب آدمها در نبود قدرت و ثروت زندگی بیمعنا نمیشود. بلکه معنایی فراتر از اینها مییابد. بنیاعتماد با همین مستندات است که ثابت میکند قدرت و ثروت بخشی از زندگی و آرزوهای آدمیان را میسازد نه تمام آنها را، برای همین هم هیچ فیلمی در هیچ کمدی برای همیشه نمیماند. همچنانکه قصههای شهرزاد در هزارلای تاریخ نماند. بنیاعتماد راوی فراجنسیتی قصههایی است که در زیر و بالای شهر جریان دارد. او همچون مادری دردآشنا و آگاه، با توجه به تفاوتها و حتی تضادهای موجود، همه فرزندانش را بر سر یک سفره مینشاند. همچنانکه نان و خورش هرکدام قصههای جداگانهای دارند و هرکدام بخشی از ویژگیهایشان را نثار میکنند تا بتوانند بهعنوان طعام بر سفره حاضر شوند. بنیاعتماد نیز همچون شهرزاد قصهگو، هنرمندانه و آگاهانه کار زدودن غبار عادت از نگاه و رفتار خود و مردم شهر و دیارش را برعهده میگیرد تا بتواند فرزندانش را دور هم جمع کند. زیرا از جدایی و با پراکندگی نمیتوان قصه انسان را روایت کرد. رخشان باور دارد ابزار کارآمد قهرمانان قصههایش، پیوندهایی انسانی است که از همسرنوشتی مبتنیبر دردها و رنجها و تجارب زیسته مشترک حاصل میشود، که از قضا راهکار حل مشکلات نیز برخاسته از همین همسرنوشتی و درد و تجربه زیسته مشترک استخراج میشود. اصلیترین قدرت و کارآمدترین ابزار بیقدرتان در جامعه، مهربانی و عشق بدون چشمداشت است که در قصههای بنیاعتماد و قصههای شهرزاد موج میزند... .علاوهبر دانایی و توانایی شهرزادگونه رخشان بنیاعتماد و بدعت و نوآوری تأثیرگذارش در پیگیری سرنوشت قهرمانان قصههایش، که روح ما را تسخیر میکند، آنچه در بنیاعتماد ستودنی است، نفسنفسزدنهای او برای زیستن و زندگی در کنار و همراه (نه در فراز یا پیشتاز) مردمی است که مستنداتشان، قصههای بنیاعتماد را میسازد؛ مردم و مستنداتی که همه ما هرروز کنار خود میبینیم، اما از فرط آشنایی و عادتوارگی به چشممان نمیآیند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.