برهان وُلهایم راه به جایی نمیبرد
منیره پنجتنی
یکی از دردسرسازترین روابط میان مفاهیم در تاریخ اندیشه، رابطه بین «هنر و ارزش» است و هنوز پاسخ این پرسش که بالاخره «هنر مفهومی ارزشی است یا خیر؟» مناقشهبرانگیز است. موضع اندیشمندان در بررسی رابطه میان این دو مفهوم مختلف است؛ برخی به صلح میان آنها و برخی به جنگ میانشان حکم کردهاند. شاید تا مدتهای طولانی هم صفآرایی میان مخالفان و موافقان ارزشیبودن هنر برقرار باشد. جورج دیکی، فیلسوفی آمریکایی که با نظریه «نهادی»اش شناخته میشود، در کتاب «هنر و ارزش» علاوهبر بررسی رابطه مناقشهبرانگیز این دو مفهوم، ضمن رد اندیشه منتقدانش، نظر خود را درباره رابطه هنر و ارزش طرح میکند. دیکی برای سروساماندادن به رابطه این دو مفهوم، کتابش را در شش فصل با نامهای زمینه تاریخی فلسفه هنر، زمینه روششناختی فلسفه هنر، ماهیت نظریههای هنر، تاریخچه نظریه نهادی هنر، نظریه ارزشیابی هنر، هنر و ارزش نگاشته است. دیکی در فصل نخست به «غایتشناسی» بهمثابه پیشفرضی در نظریهپردازی در باب ماهیت هنر میپردازد و البته تأکید میکند در نظریههای فرهنگی هنر، مانند نظریه دانتو، نظریه نهادی و نظریههایی ازایندست، «روش غایتشناختی» جایی ندارد. دیکی در فصل دوم بحث خود را با مابعدالطبیعه افلاطون و فلسفه زبان بهمنزله بستری برای نظریهپردازی در مورد معنای کلمات بهویژه هنر، آغاز میکند و سپس دیدگاه رقیبان باستانی افلاطون ،یعنی اتمیستها را طرح میکند که بهشدت با دیدگاههای افلاطون مغایرند. دیکی در ادامه این فصل نشان میدهد در زمان حال، اندیشههای کریپکی/پاتنم درباره واقعیت، روایتی بهروز از دیدگاه اتمیستهای یونان است. دیکی در پایان این فصل روایتی تقلیلگرایانه از دیدگاه کریپکی و پاتنم را به دست میدهد که هنر را امری فرهنگی و نهادی در نظر میگیرند. در فصل سوم نظریههای روندی، کارکردی و تاریخی هنر را مطابق با طبقهبندی استیون دیویس بررسی میکند و در پایان فصل روش دیگری برای طبقهبندی آنها ارائه میکند که طبق آن «نظریههای مربوط به هنر یا از نوع طبیعی است یا همانند تفسیر نهادی هنر از نوع فرهنگی». دیکی در فصل چهارم، تاریخچهای از روایتهای متقدم و متأخر خود از نظریه نهادی هنر ارائه میکند و اینکه چگونه روایت متأخر او متضمن واکنش به انتقادی است که به نظریه او وارد شده است. دیکی در بخش آخر همین فصل، به یکی از برجستهترین یا به تعبیری مهلکترین انتقادها، یعنی نقد وُلهایم از نظریه نهادی پاسخ میدهد و آشکار میکند که «برهان وُلهایم راه به جایی نمیبرد.» در فصل پنجم، تمرکز دیکی بر مسئله چگونگی ارزشیابی هنر است و در فصل آخر میکوشد به این پرسش پاسخ دهد که «آیا مفهوم هنر آنگونه که بسیاری از فلاسفه معتقدند، مفهومی ارزشی است یا مطابق نظریه نهادی، مفهومی خنثی است؟» درنهایت پاسخ دیکی به این پرسش چنین است: «این مفهوم ارزشی نیست، بلکه خود آثار هنری، برخلاف برخی اشیا، در زمره اشیای قابل ارزشیابی قرار میگیرند». جورج دیکی کتاب «هنر و ارزش» را در سال ۲۰۰۱ نگاشته و مهدی مقیسه آن را ترجمه کرده است. هنر و ارزش، جورج دیکی، ترجمه: مهدی مقیسه، ناشر: فرهنگستان هنر، چاپ اول: ۱۳۹۳، قیمت: ۸۵۰۰ تومان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.