۲۵ اردیبهشت، بزرگداشت فردوسی
دنیای تلفیقی شاهنامه
علیاصغر سیدآبادی
اگر همه دیوانهای شعر شاعران بزرگ فارسی را بگردید، کمتر نام و نشانی از ایران میبینید، جز در شعر فردوسی. شاعران پیش و پس از فردوسی اغلب شاعران محلیاند. درست است که شعر برخی از آنان، نه تنها مرزهای ملی و محلی را پشتسر گذاشته، که از مرزهای زمان نیز عبور کرده است، با اینهمه تصورشان از جغرافیا، تصویری منطقهای است. فردوسی در این زمینه استثنایی بزرگ است. در شاهنامه ارجمند او، کلمه ایران بارهاوبارها با پسوندها و پیشوندهای گوناگون تکرار شده است. تصور فردوسی برخلاف دیگر شاعران بزرگ ایران، تصوری ملی است. او ایران را در معناهای متفاوتی به کار میگیرد، اما یکی از محوریترین معناها، تلقی ملی از ایران است که در شعر شاعران پیش و پس از او دیده نمیشود. این تلقی از دوران قاجار و بهخصوص در آستانه مشروطیت در شعر فارسی اهمیت پیدا میکند. فردوسی از این نظر نهتنها در ایران که در آن روزگار در جهان نیز یگانه است. بسیاری از داستانهای حماسی بزرگ، داستانهای محلیاند. حتی برخی از اساطیر که امروز در جهان شناخته شدهاند، خصلتی محلی و منطقهای دارند و بعد بهخاطر نوع پرداخت ادبی در جهان شهرت یافتهاند. نکته جالبتر در شعر فردوسی اینجاست که باوجود توجهش به ایران همچون مفهومی ملی، برخلاف تصور رایج، او معتقد به برتری نژادی ایرانیان نیست و گرایش نژادپرستانه ندارد یا دستکم در پارههایی از شاهنامه نژادپرستی را زیر سؤال میبرد. یکی از درخشانترین داستانهای شاهنامه، داستان زال و رودابه است. زال که بهدلیل تفاوتهای فیزیولوژیک از جامعه رانده شده است، به آغوش جامعه بازمیگردد و عاشق رودابه، دختر مهراب کابلی میشود که نسبش به ضحاک یا به تعبیر شاهنامه به اهریمن میرسد. ازدواج یکی از فرماندهان ایران با زنی بیگانه در دربار پذیرفتنی نیست، اما سرانجام سام، پدر زال و منوچهرشاه، تن به این ازدواج میدهند و تازه این اول ماجرایی بزرگ است. از این ازدواج رستم، قهرمان ملی همیشه ایرانیان، به دنیا میآید. اگر با دیدگاهی نژادگرایانه نگاه کنیم، قهرمان ملی ایران یک ایرانی خالص نیست و دورگه است. ازدواج و همنشینی ایرانی و غیرایرانی در داستانهای دیگر شاهنامه نیز تکرار شده است. سهراب، پسر رستم نیز حاصل چنین وصالی است. فردوسی با اینکه شاعر بزرگ ایران است و مفهومی ملی از ایران با این وسعت و طنین تنها در شعر او دیده میشود، اما شعر ایران، تلفیقی از فرهنگهای مختلف است و حتی قهرمان ملیاش منشأ نژادپرستانه ندارد. چنین تصویر واقعبینانهای از ایران، یکی از رمزهای ماندگاری شعر فردوسی است. اگر او شعرش را محدود به تعریف و تمجید از یکی از اقوام ایرانی میکرد، خودبهخود از دایره پسند بسیاری از ایرانیان بیرون میماند، اما اکنون همه اقوام ایرانی، حتی برخی از آنان که زبان مادریشان فارسی نیست، شاهنامه میخوانند و شاهنامهخوانی بهعنوان آیینی ملی تقریبا در همهجای ایران رواج دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.