نگران تجزیه نباشید
محمدعلی عسگری: تقریبا روزی نیست که سایتها خبر یا گزارشی را تحت عنوان «طرح تجزیه عراق»، «توطئه برای تجزیه عراق، سوریه و یمن» و از ایندست، ارائه ندهند. این روندی معمول بهخصوص از زمان سقوط «صدامحسین»، دیکتاتور سابق در عراق، به دست نیروهای ائتلاف بینالمللی است که تاکنون بارها تکرار شده است. گاه از زبان یک مقام آمریکایی - مثلا «جو بایدن» معاوناول رئیسجمهوری آمریکا - نقل میکنند، عراق باید به سه بخش «شیعه، سنی و کرد» تقسیم شود و گاه نیز گزارش مجلهای خارجی برای مثال تایم یا گاردین را به چاپ میرسانند که با ترسیم نقشههایی، دامنه این تجزیه را مشخص کرده است. بااینحال، میشود پرسید چرا دستکم طی 12 سال گذشته عراق تجزیه نشده است؟ همگان میدانند عراق، دولتی تازهتأسیس بوده و بعد از فروپاشی امپراتوری عثمانی، از ترکیب سه استان «سلیمانیه»، «بصره» و «بغداد» متولد شد؛ طرحی کاملا ناپخته و نسنجیده بدون توجه به قومیتها و مذاهب منطقه که در چارچوب توافق سایکس-پیکو شکل گرفت و بعدها هم با حکومتهای توتالیتر و استبدادی خشن و بیرحمانه، ازجمله دوران صدام این وصله ناجور پایدار و برقرار ماند که ماند. با سقوط صدام، تصور کلی بر همین جدایی بود، اما دیدیم درنهایت، سران گروهها و احزاب عراقی اعم از کرد، عرب، شیعه و سنی بر یک ترکیب «فدرالیسم» توافق کردند؛ فدرالیسمی که تنها، بخش کردستان از آن برخوردار و بقیه مناطق برایش خمیازه میکشند. این ترکیب دولتسازی ناشیانه در تاریخ معاصر خاورمیانه، البته تجربهای نیست که تنها در عراق پیاده شده باشد. سوریه، یمن، لبنان، لیبی و حتی عربستان سعودی و برخی دیگر از کشورهای منطقه نیز همین سرنوشت را داشته و به صورتی جور یا ناجور به هم وصلهپینه شدهاند. پس اگر جدایی و تجزیه، سرنوشت محتوم عراق باشد، میتواند تصورش را کرد که چنین سرنوشتی، دیگر کشورهای منطقه را هم دربرگیرد. اما تابهحال این اتفاق نیفتاده و از این پس نیز به احتمال زیاد نخواهد افتاد. هرچند «مسعود بارزانی»، رئیس اقلیم کردستان عراق، همین دو روز پیش و در پایان همین سفیر اخیرش به واشنگتن، بهعنوان یک نتیجه و دستاورد مهم بگوید: ما هم اسلحه دریافت میکنیم و هم درنهایت، مستقل میشویم! زیرا این نخستینبار نیست که بارزانی از اعلام استقلال کردستان سخن میگوید و قطعا آخرینبار هم نخواهد بود. سال گذشته نیز وقتی دعوای بین اربیل و بغداد بر سر حقوق کارمندان بالا گرفته بود، بارزانی تا برگزاری رفراندوم و جدایی از عراق پیش رفت. بااینحال، با رویکارآمدن «حیدر العبادی»، نخستوزیر عراق، فراکسیون کردها به دولت او پیوستند و تنها، شرطوشروطهایی گذاشتند که بخشی از آنها، هنوز تحقق نیافته است. آنها تأکید کردند اگر این شرایط ظرف شش ماه تحقق پیدا نکند، به سمت اعلام استقلال و تجزیه خواهند رفت، اما در همان زمان نیز ناظران عراقی و غیرعراقی میدانستند این یک شگرد تبلیغاتی برای امتیازگیری از بغداد است و کردها اگر میخواستند اعلام استقلال کنند، تاکنون صدباره از عراق جدا شده بودند. کردهای عراق از یک ضعف درونی رنج میبرند و آن نداشتن تفاهم و یکپارچگی است. یکی از مهمترین گروههایی که همواره با این اعلام استقلال و تجزیه مخالف بوده است، جناح «جلال طالبانی»، رئیسجمهوری سابق عراق، یا همان اتحادیه میهنی کردستان عراق است. البته این اختلاف منحصر به این دو حزب نمیشود و در بین شخصیتهای عراقی نیز میتوان دهها نفر را پیدا کرد که هیچ اعتقادی به تجزیه ندارند و بهترین نحوه زندگی را برای کردها در شرایطی میدانند که عراق متحد و یکپارچه باشد و آنها تنها بهصورت خودمختار «فدرالی» منطقهشان را اداره کنند. از آن گذشته، مسئله اعلام استقلال، مخالفان بسیاری در داخل و خارج از عراق دارد و حتی متحدان نزدیک شخص بارزانی، اعم از ترکیه و آمریکا، با چنین طرحی از اساس مخالف بوده و بارها نسبت به هرگونه تغییر در مرزهای جغرافیایی هشدار دادهاند. در کنار این مخالفتها، باید از امکان عملی این جدایی صحبت کرد که آن هم نه بهنفع کردستان عراق بوده و نه به گفته برخی، امکانپذیر خواهد بود. در سال گذشته شاهد بودیم حتی کردستان فعلی عراق حقوق کارمندانش را اگر بغداد نمیپرداخت، دچار مشکلات متعددی میشد تا چه برسد به سایر نیازها و پیوندهای سیاسی، اقتصادی، تاریخی و فرهنگی و... . چگونه میتوان یکشبه تمام این پیوندها را ازهم گسیخت و به سوی استقلال رفت؟! از همه اینها گذشته، جهان مدرن کنونی، جهانی است که بخشهای جداافتاده و تکهتکهشده، میکوشند هرروز به سوی همگرایی، وحدت و اتحادیه بیشتر بروند و دراینمیان، اینکه کشوری بخواهد خود را چندتکه کند، باید آن را ناپختگی دانست. حال، وقتی کردستان عراق چنین داستان ناممکن و دشواری دارد، تکلیف بقیه کشورها ازجمله یمن، لیبی یا سوریه و... نیز روشن است. مشکل جدی و واقعی کشورهایی از ایندست، هوس استقلال یا تجزیه نیست، مشکل اصلی آنها نان و آزادی است یا عقبماندگیهای تاریخی و فرهنگی و نیز اسارتهای تودرتو در نظامهای دیکتاتوری که از راه استقلال حل نخواهد شد. نیاز به استقلال و جدایی، درواقع، میتواند آخرین گزینه مردمان محروم اینگونه کشورها باشد و کشورهایی مثل آمریکا نیز نیازی به اجرای چنین توطئههایی ندارند، زیرا مشکلات تکهتکهشدنها، بسیار بیشتر از شرایط کنونی است. تجربه سوریه طی چهار سال گذشته، این واقعیت را چنان روشن به اثبات رسانده است که نیازی به استدلال ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.