دروغ خوبه، چه جورش؟
گیتی صفرزاده
هرکدام از ما وقتی در روز سراغ یکی از شبکههای ارتباطات مجازیمان میرویم، حداقل با یک نمونه پیام یا گفتار یا اندرز برخورد میکنیم که نقلقولی از یک چهره معروف اجتماعی یا فرهنگی است. منبع خیلی از این نقلقولها معلوم نیست و بعضی از آنها حتی ما را به شک میاندازند؛ مثلا آیا واقعا آلبر کامو و سیمین بهبهانی هردو یک مطلب مشابه درباره گپزدن با خدا نوشتهاند یا ناپلئون بناپارت، نظراتی درباره فواید گیاهخواری داشته است؟! اگر زیاد بخواهیم در اینباره کنکاش کنیم، معمولا این جواب را میشنویم: چه اهمیتی داره کی گفته، مهم اینه که حرفش قشنگه. نتیجه آنکه نسبتدادن یک حرف قشنگ به یک آدم بیربط، دروغ بهحساب نمیآید. این مورد شماره یک است. سوار تاکسی هستیم و داریم به سمت یک قرار حرکت میکنیم. خوشبختانه بهیمن وجود تکنولوژی، شخصی که احتمالا مدتی است سر قرار در انتظار ما بهسر میبرد، میتواند با گوشی همراهمان تماس بگیرد و بپرسد کجاییم. فرض بفرمایید ما تازه استارت حرکت از مبدأ به مقصد را زدهایم، اما به شخصی که آنطرف خط است میگوییم که نزدیک مقصد هستیم. اگر کسی به ما اشاره کند که هنوز تا مقصد مانده، خواهیم گفت: ایبابا، الان میرسیم دیگه. نتیجه آنکه رسیدن به نتیجه در آینده، دروغ زمان حال را خنثی میکند. این مورد شماره دو است. حوصله رفتن به خانه یکی از اقوام را نداریم. میدانیم که جواب منفی ما برای حضور در میهمانیشان، هم باعث دلشکستگی میشود، هم دلخوریهای چندجانبه فامیلی (که عوارض پیچیدهای دارد!) ایجاد میکند. بههمینخاطر گوشی تلفن را برمیداریم و ضمن عذرخواهی فراوان میگوییم که همین امروز صبح مادر صمیمیترین دوستمان در بیمارستان بستری شده و مجبوریم در کنار او باشیم. دروغ گفتهایم؟ ما فقط خواستهایم از آزار خودمان و دیگری جلوگیری کنیم. این مورد شماره سه است. شما احتیاج به یک وام فوری دارید. فرض میکنیم که هم بانک سر کوچهتان آمادگی برای دادن یک وام کوتاهمدت دارد و هم چند ضامن معتبر دارید که امضا بدهند شما این پول را پس میدهید. فقط مشکل اینجاست که همینطوری قبول نمیکنند که شما پوللازمید و از آنجا که کسی برای رفع بدهی و خرج مدرسه بچهها و بیموقع ترکیدن لوله آب فاکتور نمیدهد، یک فاکتور جعلی بابت خرید یخچال ارائه میدهید و وام مربوطه را دریافت میکنید. به این هم دروغ نمیگویند، میگویند روش رفع نیاز در یک سیستم معیوب. این مورد را هم شماره چهار بزنید. مدتی است که در خودتان احساس خمودگی و خستگی میکنید. انگیزههایتان را از دست دادهاید و معنی کارها برایتان تغییر کرده. بداخلاقید و نتوانستهاید به چیزهایی برسید که حس رضایت به شما بدهند. در همین اوضاع اصرار دارید که کار یا شهر محل سکونتتان را تغییر دهید یا ازدواج کنید. با اینکه هیچ برنامهای برای بعد از این تصمیمات ندارید، اما میگویید که بعد از آن زندگیتان تغییر خواهد کرد. آیا شما به خودتان دروغ میگویید؟ بهنظر خودتان که فقط میزان امید به آینده را دارید افزایش میدهید. بهتر است دیگر از شماره گذاری دست برداریم. میترسم اگر بخواهیم همه مواردی را که به نظر دروغ نمیآیند، اما درواقع دروغهای هرروزه زندگی ما هستند را شمارهگذاری کنیم، سر به هزاران بزند، اما فایده این شمارهگذاری چیست؟ نشاندادن یک تناقض بزرگ؛ اینکه از روز اولی که به دنیا میآییم شاید هیچ آموزه اخلاقیای به اندازه دروغنگفتن- در هر مذهب و نژاد و کشوری که باشیم- برایمان تکرار نمیشود و جالب اینجاست که هیچ آموزه اخلاقیای به اندازه دروغگویی در طی زمان تکرار نمیشود. احتمال اینکه یک آدم معمولی در هر جامعهای تا پایان عمر مرتکب قتل، خیانت یا دزدی شود، بسیار کم است. اما اکثر آدمها در زندگیشان با نمونهها و شکلهایی از دروغ درگیرند. در حقیقت دروغ با پیچیدهترین مسائل درونی انسان در ارتباط است. حتی قبل از آنکه بخواهیم بخشی از آن را به گردن شیوههای حکومتی و رفتارهای تربیتی بیندازیم، متوجه میشویم که در انسان میل پیچیده و عجیبی برای دروغگویی وجود دارد. شاید وجود قصه چوپان دروغگو (به شکلهای مختلف در فرهنگهای متفاوت) و داستان جهانیشده پینوکیو به همین علت باشد. شاید مهمترین- و بدترین- دروغهای زندگی هر آدمی، دروغهایی است که به خودش میگوید حتی بهصورت ناخودآگاهانه. به همین علت است که در بسیاری از آثار ادبی بدون اینکه بهطور مستقیم به نام دروغ اشاره شده باشد، با شخصیتهایی روبهرو هستیم که به خودشان دروغ میگویند یا در بهترین حالت حقیقت را تغییر میدهند؛ شخصیتهایی که میخواهند قهرمان راستی در دنیای دروغین باشند یا دنبال خود حقیقیشان در لابهلای شخصیت دروغینی هستند که برای خود ساختهاند. از آنطرف هرچقدر از دنیای ادبیات به سمت سینما میرویم، نمود ظاهری این موضوع بیشتر میشود. شاید بهخاطر جنبه نمایشی سینما و نیاز به تبدیل درگیریهای درونی به نشانههای بیرونی و ماجراپردازانه باشد که در آثار سینمایی حتی نمونههایی میبینیم که بهطور مستقیم موضوع فیلمشان را دروغ انتخاب کردهاند. از این موارد میشود به فیلم دروغگو، دروغگو (Liar Liar) اشاره کرد که در آن جیم کری نقش وکیلی را بازی میکند که بهواسطه شغلش هرروز دروغ میگوید تا جایی که پسرش آرزو میکند کاش پدرش یک روز قادر به دروغگفتن نباشد و همین موضوع دردسرهای فراوانی در کار و زندگی وکیل به وجود میآورد. یا در فیلم هزار کلمه (A Thousand Words)، ادی مورفی را در نقش شخصیتی میبینیم که با پرحرفی و لاجرم دروغگویی زیاد کارش را پیش میبرد و ناگهان زندگیاش تبدیل به درختی با هزار برگ میشود که با گفتن هرکلمه (حتی غیردروغ!) یک برگش فرومیریزد و به مرگ نزدیکتر میشود. جدیدترین اثر سینمایی دیوید فینچر به نام دختر گمشده (Gone Girl) نیز ما را در پیچیدگیهای زندگی زن و شوهری گرفتار میکند که هرکدام به نوعی در حال دروغگویی هستند. دروغگویی حتی بهمثابه یک قالب نیز در بسیاری از آثار سینمایی وجود دارد. شما را یکساعت میخکوب میکند و در نهایت میفهمید همه آنچه دیدهاید و بر آن دل سوزاندهاید، دروغ بوده است. و شاید نکته شیرینش در اینجاست که به خودتان میگویید چه دروغهای حقیقیای بودند! شاید این راز جادویی دروغگفتن است. پیداکردن آن مرز عجیبی که به ما بفهماند دروغگویی با هیچ توجیهی به حقیقت ختم نمیشود. شاید حکمت مَثَل جادویی خودمان که میگوید دروغگو دشمن خداست، در همین است. دروغ، دشمنِ به حقیقت خودرسیدن است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.