دروغ مصلحتآمیز به ز راست فتنهانگیز
امانالله قراییمقدم .جامعهشناس و استاد دانشگاه
اولین مسئله که تمام علمای اجتماعی و فیلسوفان بر آن اتفاقنظر دارند، این است که دروغ جزء فطرت انسانی نیست و مردمشناسان نشان دادهاند که انسان در جوامع اولیه از دروغ بهدور بوده است. بنابراین باید قبول کنیم که دروغ، زاده جامعه است؛ اما مسئله مهم این است که هرچه جامعه آزادتر و دموکراسی در آن بیشتر باشد، دروغ در جامعه کاهش مییابد و برعکس. نگاهی به اشعار و ادبیات کهن ما نشان میدهد که دروغ همیشه در جامعه ما مسئلهای پررنگ بوده است. سعدی، حافظ و مولانا از بزرگان ادبیات فارسی هستند که به این مفهوم اشاره کردهاند. سعدی بیتی در زمینه دروغ دارد که بسیار گویای احوال جامعه است: «دروغ مصلحتآمیز/ به ز راست فتنهانگیز». در این بیت سعدی بهدرستی اشاره میکند که وقتی فشار در جامعه زیاد باشد، برای حفظ جان خود و دیگران بهتر است که دروغ مصلحتآمیز بگوییم. از سوی دیگر بزرگان بسیاری در تاریخ کشور ما، از آنجاییکه روی عقیده درست خود پافشاری کردهاند و جز راست نگفتهاند، سرنوشت دردناکی در انتظارشان بوده است؛ سرنوشت منصور حلاج، ملاصدرا، امیرکبیر و بابک خرمدین همه نشاندهنده برخورد جامعه و حکام مستبد با افرادی است که صداقت را پیشه کردهاند. از این دست نمونهها در نظام اجتماعی و در طول تاریخ کشورمان بهوفور پیدا میشود و متأسفانه در میان صفحات تاریخ و حافظه جمعی، نمونهای از مجازات فرد دروغگو وجود ندارد. بنابراین فرهنگ جامعه ما دروغگویی را رواج و در برخی موارد تشویق هم میکند درحالیکه در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، دروغ بزرگترین جرمی است که در قانون اساسی وجود دارد. زیرا این کشورها به این نتیجه رسیدهاند که دروغ شروع بسیاری از جرائم و فسادهاست و بههمیندلیل اگر بتوانیم با ریشه آنها مبارزه کنیم، در حقیقت توانستهایم موفقیت بزرگی بهدست بیاوریم. امروز فرزندان از خانواده دروغگویی را میآموزند، در نظام آموزشی با دروغ رشد میکنند و همین علتی است برای اینکه بسیاری از مردم بهراحتی و بدون فکر دروغ میگویند. رواج دروغ، اعتماد را در بین مردم از بین میبرد و میزان آرامش روان افراد جامعه را کاهش میدهد. از سوی دیگر رواج دروغ بر اقتصاد، سیاست، اندیشه و عمل مردم آسیب وارد میکند. از سوی دیگر رواج دروغ، فرهنگ راستنگفتن را تقویت میکند؛ مردمی که خودشان دروغ میگویند، برایشان پذیرش دروغ سیاستمداران و مسئولان هم آسانتر خواهد بود. همانطور که در ضربالمثل فارسی داریم که رطبخورده چگونه منع رطب کند، نمیتوانیم انتظار داشته باشیم که کسانی که خودشان دروغ میگویند، علیه دروغگویی اقدام کنند. در نتیجه در چنین جامعهای پدیده دروغ هرروز افزایش و در ازای آن اعتماد عمومی کاهش مییابد. کاهش اعتماد در جامعه معضلی است که بهآسانی حل نمیشود و رابطه بین مردم و مسئولان را خدشهدار میکند. مطالعه در زمینه آسیبهای اجتماعی مانند دروغ باید بهطور جدی در جامعه آغاز شود و آموزش از خانوادهها و سپس مدارس پیگیری شود. همچنین وجود قوانینی که مجازات دروغگویان را در بردارد، باید در دستور کار قرار گیرد. با پرکردن خلأ آموزشی و قانونی، میتوانیم امیدوار باشیم که اعتماد و صداقت در جامعه بنیانگذاری شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.