نقش شهر و مدیریت شهری در توسعه پایدار
خطر تغییر اقلیم را باور کنیم
تاجالدین کرمی .عضو هیأتعلمی گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری دانشگاه خوارزمی
نقش شهر و مدیریت شهری در توسعه پایدار خطر تغییر اقلیم را باور کنیم
تناسب و سازگاری عناصر اقلیمی با نیازها و آستانههای تحمل موجودات زنده و جوامع بشری در میان دیگر عوامل بنیادی طبیعی (مانند توپوگرافی، منابع آب، خاک و پوشش گیاهی)، بیشترین نقش را در ایجاد فضاهای قابلزیست داشته است. آنچه امروزه تغییرات اقلیمی را در صدر مسائل جهانی قرار داده، نقش فزاینده فعالیتهای انسانی در تشدید تغییرات اقلیمی و حساسیت بسیار زیاد جوامع انسانی به مخاطرات ناشی از این تغییرات است. تغییر اقلیم را عمدتا با افزایش دمای سطح زمین میشناسند. بر اساس برآوردهای هیأت بیندولی تغییرات اقلیمی (IPCC)، تا سال 2100 میلادی، بیش از 10 درجه سانتیگراد بر دمای متوسط برخی مناطق، افزوده میشود. به علاوه، آبشدن یخهای قطبی، بالاآمدن آب اقیانوسها، خشکسالیهای طولانیمدت، کاهش منابع و ذخایر آبی، ایجاد توفانها و سیلهای ناگهانی، افزایشها و کاهشهای شدید دما، افزایش ریزگردها و آلودگی هوا و... از پیامدهای مهم تغییرات اقلیمی محسوب میشوند. مناطق خشک و نیمهخشک جهان و شمالگان، بیشتر در معرض خطرات پیشگفته قرار خواهند گرفت. با ظهور سرمایهداری صنعتی، افزایش سرعت در تولید مواد غذایی و توسعه امکانات بهداشتی و درمانی، جمعیت بشر رو به فزونی نهاده است. حاصل این جریانها، دگرگونی سازمان اجتماعی- فضایی جوامع انسانی بهنفع شهرنشینی و افزایش جمعیت شهری بوده است. شهرها بهواقع مهمترین سازوکار فضایی، انباشت سرمایه و به تعبیری موتور رشد و توسعه جوامع برآمده از انقلاب صنعتی بودهاند. ازاینرو، امروزه بیش از نیمی از جمعیت جهان، در شهرها زندگی میکنند و بهطور متوسط هفتهای 1.3میلیون نفر به جمعیت شهری جهان افزود میشود.گذار از جوامع ایلی و دهقانی به جوامع شهری، نقش بسیار زیادی در تولید گازهای گلخانهای و افزایش دمای متوسط زمین داشته است. ساختوسازها و فعالیتهای شهری از دو بعد فیزیکی و شیمیایی بر تغییرات اقلیمی اثرگذارند. از سویی، تمرکز شدید سازههای شهری و پوشش گسترده بتونی، آسفالت و نظایر آن، موجب افزایش دما و شکلگیری جزایر حرارتی، کندشدن سرعت جریان هوا و باد، کاهش بخار آب و بالارفتن تبخیر در محیطهای شهری میشود و از سوی دیگر، افزایش فعالیتهای شهری، موجب افزایش آلایندههای شیمیایی و افزایش انتشار گازهای گلخانهای در جو میشود. بهعلاوه، امروزه نواحی شهری در حدود 80درصد GDP جهانی را تولید میکنند. بهواقع شهرنشینی سبب افزایش درآمد شده و درآمد بیشتر نیز به مفهوم مصرف بیشتر انرژی و تولید بیشتر گازهای گلخانهای است. برآورد شده که بین 67 تا 76درصد مصرف انرژی و 71 تا 76درصد انتشار دیاکسیدکربن، به شهرنشینی و فعالیتهای شهری مربوط میشود. شهرها، هم در افزایش تغییرات اقلیمی نقش زیادی دارند و هم بیشترین اثرات ناشی از مخاطرات تغییر اقلیم متوجه شهرهاست. تغییرات اقلیمی، چالشهای گوناگونی را برای اکوسیستم شهری و معیشت ساکنان شهرها پدید میآورد. اثرات این تغییرات بهطورعمده معطوف به «شهرهای بزرگ و ابرشهرها»، «شهرهای ساحلی»، «شهرهای مناطق خشک و نیمهخشک» و «شهرهای دورافتاده و واقع در کوهستانهای بلند» خواهد بود. با وجود آنکه مدیریت شهری و شهرداریها نزدیکترین لایه حکومت به مردم هستند، اما متأسفانه ظرفیتهای فنی، مالی و نهادی آنها برای تصمیمسازی و تصمیمگیری درباره مدیریت ریسکهای ناشی از مخاطرات تغییرات اقلیمی اندک است. اغلب مدیریت شهری به فجایع و مصیبتها (Disaster) واکنش بیشتری نشان میدهد، اما متأسفانه به مخاطرات و عوامل بهوجودآورنده فجایع (Hazards)، برنامهریزی برای کاهش آسیبپذیری، کاهش تلفات و آسیبهای انسانی و نیز خسارات مالی و اقتصادی و مدیریت ریسک ناشی از تغییر اقلیم کمتر حساس است. امروزه بسیاری از کشورهای توسعهیافته، برنامهریزی و مدیریت نظاممندی را در سطوح راهبردی و عملیاتی برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای، سازگاری با شرایط تغییر اقلیم و مدیریت ریسکهای ناشی از آن در پیش گرفتهاند. بخش عمده استراتژیهای فضایی مطرح در این زمینه، معطوف به ایجاد تعادل و تناسب کاربری اراضی از طریق کنترل توسعه پراکنده و ناپایدار شهری و توسعه الگوی شهر فشرده و توسعه کاربریهای ترکیبی (Land use mix) بوده است. در اینگونه برنامهریزیها، تلاش میشود با کاهش فاصله محل سکونت و محل کار، زمینه آمدوشد پایدار شهروندان (پیادهروی، دوچرخهسواری و استفاده بیشتر از وسایل حملونقل همگانی) موجبات مصرف کمتر انرژی و سوختهای فسیلی را فراهم آورند. با وجود سهم اندک کشورهای درحالتوسعه، در انتشار گازهای گلخانهای، کشورهای مذکور بیشتر در معرض مخاطرات تغییر اقلیم قرار دارند. زیرا عمده این کشورها از محرومیتهای جغرافیایی و سطح نازل ثبات و پایداری سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی رنج میبرند. در این کشورها، نهتنها تغییر اقلیم برای دولتهای ملی اولویت ندارد بلکه در مواردی حتی «ادراکی از خطر تغییر اقلیم» وجود ندارد. مدیریت شهری در اینگونه کشورها، ظرفیت نهادی و منابع مالی لازم را در اختیار ندارد. به علاوه شیوه مدون و استانداردی برای مدیریت ریسک و سازگاری با شرایط تغییر اقلیم وجود ندارد. در چنین شرایطی، تصمیمسازان و تصمیمگیران شهری به دلیل نداشتن اطلاعات، دانش و تجربه کافی، از مدیریت، ارزیابی و پایش ریسک ناشی از تغییرات اقلیمی ناتوانند. ایران نیز از جمله کشورهای درحالتوسعه است که در کمربند خشک و نیمهخشک واقع شده و از دیرباز از شرایط نامناسب اقلیمی، خشکسالی و کمبود آب رنج برده است. امروزه بیش از 72درصد جمعیت کشور در شهرها و حدود 31درصد جمعیت در 15 شهر بزرگ بالای 500هزار نفر زندگی میکنند. آمارهای منتشرشده و اظهارات برخی مسئولان نیز حاکی از تأثیر خشکسالیها بر منابع آبی لازم برای فعالیتهای شهری و کشاورزی است، اما متأسفانه برنامهریزی مدیریت ریسک این شرایط چندان جدی گرفته نمیشود. شواهد نشان میدهد که در سطح مدیریت شهری بهویژه مدیریت کلانشهری و از جمله ابرشهر تهران، حتی «ادراک دقیقی از تغییرات اقلیمی» وجود ندارد. این در حالی است که خطر، بسیار جدی و زمان نیز بهسرعت در حال ازدسترفتن است. بدون شک، ارزیابی مجدد توانهای محیطی کشور در سطوح ملی و محلی و بازنگری در برنامههای توسعه در سطوح ملی و محلی در شرایط تغییر اقلیمی ضروری است. ازاینرو دولت در سطوح ملی و محلی با مشارکت مردم و نهادهای مدنی، سیستم پشتیبان تصمیم مدیریت ریسک تغییرات اقلیمی ایجاد کرده و ظرفیتهای نهادی، مالی و فنی لازم را برای سازگاری با شرایط جدید و مدیریت ریسکهای ناشی از تغییر اقلیم فراهم کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.