تأثیر تغییر اقلیم بر شهر تهران
فراموشی آیندهپژوهی در برنامه توسعه شهری
مهری اکبری .استادیار اقلیمشناسی دانشگاه خوارزمی
بنابر تعریف ریاضی، اقلیم متغیری است حاصل از تحول متغیرهای متعدد تصادفی که مشمول تغییرات زمانی و مکانی تصادفی است. به اینترتیب عبارت اقلیم اصولا به معنای وضعیت تغییرپذیری محیط بوده و خود ذاتا متغیر است و از آنجا که اتمسفر، کرایوسفر، لیتوسفر، هیدروسفر و بایوسفر، که اجزای تشکیلدهنده سامانه اقلیم کرهزمین هستند، دائما در حال تغییرند، بنابراین اقلیم کرهزمین هم دائما تغییر میکند. اما آنچه که امروزه تحت عناوین «تغییر اقلیم» و «گرمایش جهانی» مرتبا تکرار میشود و توجه جوامع بینالمللی، دانشگاهیان، سیاستمداران، مطبوعات و مردم را به خود معطوف کرده، مسئلهای فراتر از تغییرات طبیعی و ذاتی اقلیم است. از اوایل دهه80 میلادی، برخی نهادها و دانشمندان براساس مشاهدات و مطالعات انجامشده، اعلام کردند که افزایش غیرعادی گازهای گلخانهای (GHGS) در قرن اخیر و پس از انقلاب صنعتی، سبب برهمخوردن نظام حاکم بر اجزای مختلف سامانه اقلیم کرهزمین و تغییرات غیرعادی در این سامانه شده است و با بسیج افکار عمومی و جلب توجه سیاستگذاران بینالمللی، هیأت بینالدولی تغییر اقلیم را بنیان نهاده و در کنفرانس ریودوژانیرو (1992) کنفرانس بینالمللی لازمالاجرائی را با هدف کاهش انتشار گازهای گلخانهای به تصویب رساندند و جمهوری اسلامی ایران نیز در سال 1996، پس از تصویب هیأت دولت و مجلس شورای اسلامی وقت، به عضویت این کنوانسیون درآمد. اما متأسفانه، انتشار گازهای گلخانهای در کشور روند صعودی داشته و از فرصتهای بینالمللی موجود برای استفاده از تسهیلات در قبال ارائه طرحهای جدید برای کاهش انتشار یا ایدههای نوآورانه در جهت استفاده از انرژیهای نو، کوششی نشده است. افزایش غیرطبیعی دمای کرهزمین در سده اخیر (که یکی از10 مخاطره مهم تهدیدکننده زندگی انسان بر روی کرهزمین تلقی میشود)، باعث افزایش تبخیر و تعرق و ذوبشدن کلاهکهای یخی قطبی و به افزایش تراز آبهای آزاد اقیانوسها منجر شده و تغییراتی در الگوی بارش، هم از نظر نوع و هم از نظر شدت، مدت و فراوانی، ایجاد میکند، همچنین خشکشدن دریاچههای بسته داخلی، حرکت تودههای گردوغبار و افزایش سیلابهای مخرب و آثار اقتصادی- اجتماعیای که در پی آنها میآید، همگی به بحرانهای زیادی منجر میشوند. از سوی دیگر، پدیده تغییر اقلیم در شهرها، بهدلیل اثر نامتناسب و تشدیدکننده ناشی از جزیره حرارتی شهری (که خود از تفاوتهای فیزیکی شهر و حومه ناشی میشود)، تراکم جمعیت انسانی بهعنوان منابع گرمایی و کارکرد شهرها در تولید گازهای گلخانهای اهمیت ویژهای دارد. براساس مطالعات انجامشده، شهرهای بزرگ و کلانشهرها، مناطق خشک و نیمهخشک، مناطق ساحلی و مناطق مرتفع کوهستانی بیشتر از سایر مناطق آسیبپذیرند و براساس این طبقهبندی، شهر تهران از نظر آسیبپذیری، وضعیت شکننده و حساسی دارد. بررسی روند دمای میانگین شهر تهران در نیمقرن اخیر، مؤید روند افزایشی دمای میانگین، افزایش فراوانی روزها و شبهای گرم و کاهش روزهای یخبندان است. این مسئله، از آنجا که توأمان با افزایش جمعیت و توسعه شهری رخ داده است، منجر به افزایش مصرف انرژی بیشتر، بهویژه در بخش مسکونی، برای تأمین آسایش حرارتی شده و تأمین انرژی و کاهش مصرف انرژی در شهرها و بهینهسازی راندمان حرارتی ساختمانها همواره بهعنوان یکی از چالشهای پیشروی مدیران و برنامهریزان شهری تلقی میشود و خبر بدتر آن است که براساس نتایج سناریوهای تغییر اقلیم و پیشبینیها، شرایط گرمتر و خشکتر در حال تشدید هستند. در ساختوسازهای اخیر، به تکنولوژی بیش از حد اهمیت دادهاند و با تبعیت صرف از الگوهای بینالمللی، از دقت نظرهایی که سابقا در معماری سنتی وجود داشته، غفلت شده است و باوجود آنکه در شهر تهران، از نظر ساعات روشنایی مضیقهای نیست، اما در طراحی ساختمانها، به استفاده از نور خورشید چندان توجه نمیشود. رشدونمو گیاهان، فیزیولوژی و چرخه زندگی آنها با تغییرات اقلیمی دستخوش تغییر میشود. تنشهای سرمایی و خشکی که احتمال رخداد آنها با پدیده تغییر اقلیم، افزایش مییابد، بر پوشش گیاهی شهر تهران فشار مضاعفی را وارد میکند و بسیاری از گونههای بومی شهر، توان ادامه حیات نخواهند داشت و لازم است گیاهان مقاوم در برابر تنشهای حرارتی و رطوبتی و با نیاز آبی کمتر، جانشین گیاهان موجود و بهویژه پوشش چمنی شوند. از آنجا که مشکلات ناشی از خشکسالی در کشور، باعث کمبود جدی منابع آب در کشور و به نگرانی هرروزه دولت و مردم تبدیل شده است و براساس مطالعات موجود، روند افزایشی تبخیر، به تشدید فشار بر منابع آب زیرزمینی شهر منجر خواهد شد، بنابراین با تداوم این مسئله، معضل فرونشست زمین در تهران هم تشدید خواهد شد. از سوی دیگر شهر تهران طی سالهای اخیر، شتاب فزایندهای در جهت توسعه داشته، اما به مسائل اقلیمشناسی شهری در آن چندان توجه نشده است. برای مثال عدمتوجه به جهت وزش بادهای غالب و مرتفعکردن ساختمانها در غرب و در شمال شهر تهران (برجسازی)، مانع تهویه طبیعی شهر شده است و همواره در فصل سرد، با مشکلات آلودگی هوا و مسائل ناشی از آن مواجهیم، که همهساله خسارات قابلملاحظهای را تحمیل میکند. بنابراین همانطور که برنامه اسکان بشر مللمتحد (هبیتات) مطرح کرده است، پدیده تغییر اقلیم، مفهوم توسعه پایدار شهرها را به یک مسئله دارای فوریت تبدیل میکند. بنابراین لازم است این مسئله در مدیریت شهر تهران و نهادهای برنامهریز آن (اعم از مراکز تحقیقاتی و شورای شهر تهران)، مورد بررسی قرار گیرد و در مباحث آیندهپژوهی شهر تهران، به تفصیل به آن پرداخته شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.