نگاهی به دستاوردهای کنفرانس جهانی کاهش ریسک سانحه در سندای ژاپن
درباره میزان آسیبپذیریها واقعبینانه قضاوت کنیم
مهدی زارع .زلزلهشناس و عضو هیأتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
سومین کنفرانس جهانی کاهش ریسک سانحه توسط سازمان ملل متحد در تاریخ 24 تا 27 اسفند 1393، در شهر سندای ژاپن (در چهارمین سالروز زلزله و سونامی 11 مارس 2011) برگزار شد. حضور حدود هشتهزار نفر در این کنفرانس (که حدود ششهزارو 500 نفر از آنها میهمانان خارجی بودند)، نمایانگر گستردگی و اهمیت این کنفرانس بود. آنچه از سوی نگارنده در نشستهای تخصصی این کنفرانس مطرح شده است، بهطور خلاصه عبارتند از: 1- در روز اول در جلسه وزرا برای «سامانههای هشدار پیشهنگام سوانح» به نمایندگی از ایران دقایقی در مورد توسعه سامانههای لرزهنگاری و شتابنگاری و سرمایهگذاری حدود هفت میلیون دلاری (20میلیارد تومانی) دولت جمهوری اسلامی ایران در نوسازی و بهروزرسانی شبکه ملی شتابنگاری کشور و تلاشهای روبهرشد در توسعه سامانههای هشدار پیشهنگام زلزله و سایر سوانح طبیعی، توضیح داده شد. اشاره شد تسریع و تسهیل نوسازی شبکه شتابنگاری و ایجاد و توسعه سامانههای هشدار پیشهنگام و پاسخ سریع به زلزله و سایر سوانح طبیعی، با مشارکت و همکاری علمی کشورهای پیشرفته ممکن است. این دعوت با استقبال چندین گروه بینالمللی (از مرکز تحقیقات علوم زمین آلمان -GFZ- تا سازمان علمی فرهنگی و آموزشی ملل متحد، یونسکو) مواجه شد. همچنین در روز دوم در جلسه رسمی وزرا در مورد «بازسازی و بازتوانی بعد از سانحه» با ذکر تجربه زلزله1382 بم، صحبت کوتاهی در مورد چالشهای بم بعد از بازسازی و امروز، 11سال بعد از زلزله، شد. توضیح داده شد اگر نگاه به بازسازی، صرفا بهصورت بازسازی فیزیکی ساختمانها تعریف شود، چه چالشهای مهمی را میتواند ایجاد کند و بازسازی عبارت است از مجموعهای از فعالیتها در بازسازی و بازتوانی فیزیکی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و روانی منطقه آسیبدیده. بعد از این سخنان، نماینده چندین کشور در جنوب آسیا (بهویژه بنگلادش و پاکستان) و اروپا برای بهاشتراکگذاری تجربیات خود، اعلام علاقه و آمادگی کردند. روز سوم هم در یک سخنرانی در مورد تجربه ایران در توسعه آییننامه زلزله (2800) و همچنین توسعه شبکههای لرزهنگاری و شتابنگاری ایران و ایجاد سامانههای هشدار پیشهنگام و پاسخ سریع زلزله توضیح داده شد. در این ارائه پیشنهاد شد آییننامه منطقهای زلزله به مرکزیت ایران برای کلیه کشورهای منطقه توسعه یابد و همچنین تأکید شد ایران آماده بهاشتراکگذاری دانش و توان تخصصی در این زمینه است. این ارائه شامل فعالیتهای انجامشده در ایران بهطور کلی و در مرکز بهطور خاص، برای کاهش ریسک زلزله بود و در آن تأکید خاصی بر جنبههای پهنهبندی خطر و ریسک، آییننامه 2800 و ویرایش چهارم آن بود که بسیار مورد توجه برنامه راهبرد بینالمللی کاهش ریسک سوانح سازمان ملل (unisdr) واقع شد. همچنین در این ارائه گفته شد دانش و توان کارشناسی ایرانی آماده به اشتراکگذاری در این زمینه است. 2- در مورد بازسازی و بازتوانی، موارد زیر بهعنوان دیدگاههای نگارنده مطرح شده است: بعد از رخداد سوانح، علاوهبر آسیبهای فیزیکی به ساختمانها و ازبینرفتن بافت شهرها و روستاها در سوانح طبیعی، آسیبهای روانی و اجتماعی و همچنین معلولیتهای مختلف انسانی، تعداد زیادی از مردم را همچنان تا سالها بعد از سانحه آزار میدهد. بازسازیها، معمولا در حد ساختوساز فیزیکی و بدون توجه به بافت تاریخی و فرهنگی شهرها و روستاهای آسیبدیده انجام میشود. اینها نکتههایی است که باید در بازسازیهای بعدی، بهویژه از نظر فرهنگی و اجتماعی و میراث فرهنگی بهدقت به آنها توجه کرد. این مسئله بههمراه آسیبهای روانیِ همچنان برجایمانده از زمان سانحه، فضای زیست شهری را برای بسیاری از بازماندگان بهصورت ناخوشایندی درآورده است. گزارشهایی از تغییر بافت جمعیتی سکونتگاههای آسیبدیده بعد از سانحه موجود است. بعضی از مردم (بازماندگان) برای همیشه آن شهر و روستا را ترک میکنند و برخی برمیگردند و ماندگار میشوند. بعضی از نیروهای غیربومی هم که برای امدادرسانی آمدهاند، به دلایل مختلف در همان محل ماندگار میشوند، ولی مسئله آن است که بلافاصله بعد از سانحه، گروهی از مردم از گروههایِ کمتربرخوردار جامعه، بهویژه از شهرها و روستاهای فقیرتر، به محل آسیبدیده میآیند تا از کمکهای رسیده برخوردار شوند. در بازسازیها باید به چنین جابهجاییهای جمعیتیای دقت شود. هر نوع برنامهریزی برای بازماندگان سانحه باید برپایه آمدوشد مردمان بعد از هر سانحه و براساس طرح جامع بازسازی و با لحاظکردن تمامی ویژگیهای جمعیتی، فرهنگی، روانی و اقتصادی منطقه صورت گیرد. اعلام رسمی پایان بازسازی توسط دولتها باید با درنظرگرفتن جنبههای گوناگون بازسازی باشد. اگر پایان بازسازی صرفا برپایه پایان بازسازی فیزیکی باشد، مشکلات بسیاری را در منطقه باقی خواهد گذاشت و امکان بازسازی از جنبههای مختلف را در آینده بسیار مشکل خواهد کرد. 3- در مورد اهمیت سوانح طبیعی و پاسخ جامعه نکتههای ذیل در کنفرانس سندای طرح شد: رخداد سوانح در حافظه، بهویژه حافظه کوتاهمدت جوامع، معمولا یا نقشی بازی نمیکند یا بهعنوان مسئلهای با اولویت جدی در نظر گرفته نمیشود. نسلی که سیل 5 مرداد 1366، در شمال تهران را تجربه کرد، احتمالا قبل و بعد از آن رخداد، سیلی با آن اهمیت به چشم خود ندیده بود. مردمی که در 25 شهریور 1357، در طبس و پنج دیماه 1382، در بم زمینلرزههای مخربی را به چشم خود دیدند، قبل از آن رخداد (و نه بعد از آن) چنین رخدادی ندیدهاند، بنابراین رخداد سوانح طبیعی معمولا بهصورت حوادثی هستند که در حافظه یک نسل باقی نمیماند و روزمره نیستند. رویکرد مناسب در جوامع درحالتوسعه برای چنین رخدادهایی، اساسا باید تغییر کند. مسائل بااهمیت روزمره کدامها هستند؟ مردم کدام مسائل را بهصورت اولویت در نظر میگیرند؟ طبیعی است مسائل اقتصادی و معیشتی، بهعنوان یک اولویت جدی در زندگی مردم (بهویژه از طبقات متوسط و پایین از نظر اقتصادی)، مطرح است. در سرزمینهایی که گرفتار ناامنی هستند (مانند وضع کنونی در بخشهای مهمی از عراق و سوریه)، نمیتوان انتظار داشت مردم به مسائلی مانند زلزله و سیل و احتمال آنها، بهعنوان موضوعی مهم، اهمیت دهند. برخی از مخاطرات طبیعی در زمانهایی اهمیت فوقالعاده مییابند؛ مسئله تغییرات اقلیمی بهطور کلی و مسئله کمآبی و خشکسالی بهطور خاص، مسائلی از گروه مخاطرات طبیعی هستند که اکنون در بخشهای مهمی از سرزمین ما، به اولویت جدی و فوری زندگی مردمان، تبدیل شدهاند. در چنین حالتی مثلا در سیستانوبلوچستان که مسئله خشکسالی و تغییرات یا نوسانات اقلیمی، بهعنوان یک مسئله فوری مطرح است، گفتوگو درباره مسئله احتمال فوران آتشفشان بزمان و تفتان نمیتواند توجهی جدی برانگیزد. در بسیاری از موارد، اهمیتندادن به سوانح طبیعی بهدلیل ندانستن تبعات و پیامدهای طولانیمدت و احتمالا کوتاهمدت آنهاست. اگر مردم از تأثیر این مخاطرات بر زندگی خود و وضع اقتصادی و معیشت و حتی امنیت خود آگاه شوند، رویکردشان بهتدریج تغییر خواهد کرد. دسترسی مردم به اطلاعات در مورد واقعیت مخاطرات طبیعی، اهمیت جدی دارد. نه اغراق و نه اطلاعرسانی نکردن و بیتفاوتی در مورد واقعیتهای موجود، به ایمنی و دادن پاسخ مناسب به شرایط طبیعی کمکی نخواهد کرد. توسعه و رشد شهرنشینی از عوامل مهم افزایش آسیبپذیری هستند. برخی از نواحی اساسا در معرض سیل نبودهاند، ولی اخیرا بهدلیل ساخت جاده و تخریب جنگلها و ساختوساز در حریم رودخانهها، سیلخیز (تر) شدهاند. بسیاری از مردم در سده اخیر در پهنه گسلهای فعال ساکن شدهاند، چراکه این نواحی در حاشیه شهرها، محل سکونت افراد بسیاری شده است. در چنین نواحیای، سابقا روستاهای پراکندهای وجود داشته است (نگاه کنید به وضعیت نواحی شمالی تهران و تبریز.) افزایش آسیبپذیری مقابل مخاطرات طبیعی در سده اخیر، وضعی شتابان به خود گرفته است، بهویژه در کشورهای در حال توسعه (به افزایش تلفات در کشورهایی مانند ترکیه و ایران در صد سال اخیر مقابل مخاطره زلزله توجه شود). برآورد واقعبینانه از آنچه در مخاطرات طبیعی با آن مواجه هستیم، نیز به برآورد ریسک و تهیه نقشههای روزآمد ریسک مخاطرات طبیعی در مقیاس کوچک (در کل کشور) و هم در مقیاسهای بزرگ (در پهنههای شهری) بستگی دارد. ارزیابی تابآوری بهصورت کمّی در صورتی ممکن است که نقشههای ارزیابی ریسک موجود باشد. اگر ارزیابی تابآوری وجود داشته باشد، میتوانیم برای مقابله با مخاطرههای طبیعی، برنامه مناسبی برای پیشگیری و پاسخ تدوین کنیم. برای انجام این کارها در ایران، الزامی جدی وجود دارد و هنوز بسیاری از کارهای لازم انجام نشده است. استفاده از فناوریهای نوین و بهروزرسانی سامانههای فناورانه موجود در کشور، اولویت جدی دارد. همچنین توسعه سامانههای هشدار پیشهنگام و پاسخ سریع نیز برای تمام سوانح طبیعی اهمیتی جدی و فوری دارد. 4- توجه کنیم که در دهه گذشته تعداد تلفات سوانحی مانند زلزله در کشور ما کمتر از دهه پیش از آن است، ولی مبادا این موضوع را به افزایش تابآوری و کاهش آسیبپذیری خودمان ربط دهیم. در دهه گذشته زمینلرزههای شدید ما (با بزرگای شش به بالا) در مناطق کمجمعیت (مانند زلزله ریگان 1389، یا زلزله سراوان 1392) رخ دادهاند، یا در پهنه رومرکزی، جمعیتی بهنسبت بسیار کمتر از جمعیتِ پهنه رومرکزی زلزله 1382 بم ساکن بودهاند (مانند زلزله 1391 ورزقان و زلزله 1392 شنبه بوشهر). رخدادِ هر سانحه در نواحی پرجمعیت ما میتواند، میزان واقعی آسیبپذیری ما را (که متأسفانه بالاست) نشان دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.