سپانلو بودلر ادبیات ماست
محمدرضا اصلانی
سپانلو معاصر زمانه خودش است. بسیاری از شاعران مدرن دیگر هم هستند که معاصر زمانه خودشان نیستند. حتی گاهی اوقات میتوان به نیما یوشیج معاصر گفت. واقعیت این است که او تنها معاصرِ پیرامونِ خودش بود، با این حال او بیشتر در شعرش ایماژهای روستایی دارد تا ایماژهای شهری. بله، سپانلو شاعری معاصر است و معاصربودنش هم به این خاطر است که وقتی خودش را ثبت میکند، این ثبت در ذهنِ زمانی خودش شکل میگیرد؛ این بدین معناست که زمانهاش در ذهن او سپری میشود. دیدن اتفاقات زمانی از ویژگیهای بارز شعر محمدعلی سپانلوست. او در یک دوره زمانی خاص-از دهه چهل تا شصت- از شاعران مهم تاریخ ادبیات ما بود. شعر سپانلو مثل عکاسی نمود دارد و این مسئله را بهسادگی به ذهن خودش فراخوانده و توانسته است آن را به شکلی شاعرانه تبدیل کند. در عین اینکه شعر او زبانی دارد که میتواند تمام اینها را ثبت کند. مثلا میتواند از محلههای لالهزارو آبمَنگل بگوید. تمام این مقولات در اشعار او حضور دارند و به این لحاظ شعر او بسته نیست. زمانی که او در لبنان بود اتفاقات مکانی آنجا را هم در شعرش ثبت کرد و این بیانگر حضور مستمر شعر با سپانلوست. متأسفانه این جریان مهم در بیشتر شاعران ما گم است و اغلب در این زمانهاند، اما شاعرِ زمانه خود نه. شاعرِ زمانه خود بودن، مسئله دیگری است. به همین دلیل ما میتوانیم بگوییم فرخییزدی معاصر است ولی فرخییزدی و امثال او در نحله بازگشت ادبی حضور داشتند. و در آن نحله، زبانِ شعر نیست و وزن در واقع برای این است که موضوع در آن بگنجد. به همین سبب بیشتر آن اشعار بهشکل مقالات موزون حضور دارند و نظم یافتهاند؛ چه در شعر ملکالشعرای بهار و چه در شعر فرخییزدی. اما میرزادهعشقی سعی کرد از آنها فراتر برود و از این مخمصه بگذرد که آقایان به عمر او این اجازه را ندادند! سپانلو هم مانند میرزادهعشقی به زمانهاش تصویر داد؛ یعنی او توانسته است تصویر زمانه خودش را بگیرد و در ذهنش بکشد. این مسئله بسیار مهمی است و به آن معنا هم نیست که او تصویرهای ذهنی خودش را بهتنهایی ارائه میدهد، بلکه زمانه در ذهن او دارای تصویر است و این دو مقوله با هم تفاوت بسیار دارد. سپانلو کمتر قضاوت میکند و بیشتر تصویر ارائه میدهد و در واقع مصداق همان حرف اخوانثالث است که میگوید: «شعر مثل سینمای مستند است». این حرف بیشترین نمود را در شعر سپانلو دارد. حتی بیشتر از شعر خودِ اخوانثالث. ما شاعرانی را که تصویر از زمانه خودشان گرفته باشند، کم داریم. یعنی این سنت در ادبیات ما وجود ندارد. این سنت، سنتِ مدرنی است که احمد شاملو و امثال سپانلو به آن دست یافتهاند و نمیتوان آن را در شعر ابتهاج یا اخوانثالث دریافت کرد. این سبکوسیاق در شعر سپانلو نکتهای حیاتی است. این نوع رویکرد در شعر سپانلو و شاملو بسیار مدرن است. به همین سبب سپانلو یک شاعر «پرسهگر» است؛ پرسهگری از رفتارهای جامعه مدرن محسوب میشود. جامعه صنعتی و شهرهای بزرگ و پرسهگران جوامع بزرگ از مهمترین رفتارکنندگان اجتماعی هستند. سپانلو پرسهگر بسیار بزرگی است و این خصلت بسیار مدرن شخصیت محمدعلی سپانلوست. او را نباید به نوستالژیکبودن محض محکوم کرد چون نباید به تصویرگری زمانه بهراحتی لقب نوستالژی بدهیم. در واقع بهدلیل اینکه سپانلو با علاقهمندی از تصویرها حرف میزند به نگاه ما نوستالژیک میآید، اما واقعیت این است که اگر علاقهمندی وجود نداشته باشد تو نمیتوانی تصویرها را به طرز خارقالعادهای تنظیم کنی. سپانلو در واقع «بودلرِ» ادبیات شعر ماست؛ چراکه شارل بودلر فرانسوی هم با همین احساس به شعرش جان میبخشید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.