روزنامهنگار ایرانی، وزیر خارجه ایرانی
کامبیز نوروزی . حقوقدان
بیهیچ مجامله، بسیار به این اندیشیدم که در این یادداشت، چه کسی را مخاطب اصلی خود بدانم؟ وزیر خارجه ایرانی یا روزنامهنگار ایرانی؟ مانده بودم اینها را که خواهید خواند با محمدجواد ظریف بگویم؛ مردی از جامعه سیاسی و حکومت که اینک هدایتگر یکی از دشوارترین و حیاتیترین گفتوگوهای دیپلماتیک تاریخ معاصر ایران است و در این راه ناگزیر است یا با مخالفانی در داخل بپیچد که آرامش بینالمللی ایران را خوش نمیدارند یا پنجهدرپنجه کسان و گروهها و دولتهایی اندازد، خارج از ایران، که بوی خون و دود و خشونت و وحشت و جنگ را بیش از عطر سلم و صلح دوست میدارند و از محیط پرواز جغد شوم تخاصم جنگ بهرههای فراوان دارند. وزیر خارجهای که اینک در این مذاکراتِ استخوان خردکن باید با مجموعهای از قدرتمندترین کشورهای جهان، در این بازار بلوایی پُرآشوب، که از منجنیق فلکش تیر فتنه میبارد، بتواند بهقدر وسع کشور، چنان کند که حاصل پایان کار، خشنودی خدا و رستگاری و سربلندی و احقاق حقوق ملک و ملت ایران باشد و خلاصی از انواع تهدیدهای تحریمخیز خشونتآمیز علیه دولت و ملت ایران. یا نه! خطاب سخنم روزنامهنگار ایرانی باشد. روزنامهنگار ایرانی، زنان و مردانی از جامعه مدنی، کسانی که سالهای طولانی است بار گران آگاهکردن جامعه از اخبار و وقایع را بر دوش گرفتهاند و چون چشمبینای جامعه آنچه نهان و آشکار میگذرد را نظاره میکنند، تا بهقدر وسع، عیان کنند آنچه را از ناراستی و دروغ و... میگذرد تا از این رهگذر ملک و ملت بتواند قدمهایش را برای بهروزی و سعادت، بهتر و آرامتر بردارد. طرفه آنکه همین جماعت روزنامهنگار که به حکم زمانه و جوانی توسعه روزنامهنگاری، جوانی خود را صرف این حرفه سخت و پرتعب کرده و میکنند، بهجای آنکه برصدر نشینند و قدر بینند، گاه عتابآلودهترین سخنها را باید بشنوند و نیش طعنهها بر جگر بگیرند و تیغ تنبیه بر دل کشند. رنجها بینند، حتی گاه از سادهترین حقوقی که دارند محروم بمانند یا بشوند و باز دندان بر جگر گیرند (این جگر از خارها شد همچو پشت خارپشت). نتوانستم انتخاب کنم اما بعد! روزنامهنگار ایرانی، از وزیر خارجه ایرانی آزردهخاطر است. وزیر خارجه ایرانی، سخنی گفته است در مصاحبهای با مصاحبهگر ورزیده و خبره آمریکایی، که از آن بوی انکار روزنامهنگاران بندی میآید و این را گروهی، کم یا زیاد، از روزنامهنگاران ایرانی، ناپسند دانستند. برخی هم پا را فراتر گذاشته وزیر ایرانی را به دروغگویی و نقض عهد نانوشته و چندین رقم ناسزای دیگر متهم کردند و حتی بیدریغ و سخاوتمندانه، هر که را هم که با نقد آنها علیه وزیر خارجه مخالف بود، به باد دشنام گرفتند. برخی انتظار داشتند وزیر خارجه ایرانی، به هر بیان بپذیرد در ایران کسانی بهخاطر نوشتن یا عقیده، از حق آزادی تن محرومند. برخی دیگر توقع داشتند وزیر خارجه ایرانی، به بیانی نرم، تأیید اگر نمیکند، دستکم انکار هم نداشته باشد. گروهی دیگر را انتظار این است که محمدجواد ظریف، با تمسّک به چیزهایی مانند اصل استقلال قوا از پاسخ صریح طفره میرفت و... . وزیر خارجه ایرانی که در ظاهر خلاف این توقعها دو، سه جمله گفته بود، به اندازه هریک از این توقعات و انتظارها هدف قرار گرفت. گاه به دشنام کشیده شد. عدهای انتقادهای سخت بر او کردند و سخنش را حتی شرمآور خواندند. عدهای هم به گلایه بسنده کردند و گذشتند. اما این ماجرا را چگونه باید ارزیابی کرد و این بخش از گفتار وزیر خارجه ایرانی در مورد روزنامهنگاری را چگونه و با چه معیاری باید سنجید؟ یک ملاک یا زاویه ورود به بحث، طرح این پرسش است که آیا کسی در ایران باعنوان روزنامهنگاری یا داشتنِ عقیدهای در زندان بهسر میبرد یا نه؟ زاویه دیگر این است که اظهارات وزیر خارجه، براساس روابط بینالملل و حقوق بینالملل و موقعیت او، مطابقت با وظایفی دارد که در عرف بینالملل برعهده یک وزیر خارجه است یا خیر. در این بحث، نمیتوان از زاویه اول، یعنی این منظر به بحث وارد شد که آیا در ایران روزنامهنگار زندانی و مشابه آن وجود دارد یا نه. نوع پاسخ به این پرسش، در جاییکه سخن از اقدامات و سخنان وزیر خارجه است، بیاثر است. دلایل این حرف را در ادامه خواهم آورد. اصلا گفته شود که در ایران عدهای زندانی روزنامهنگار، سیاسی و عقیدتی وجود دارد. وزیر خارجه ایرانی، خاصه در شرایط کنونی، که همه با آن آشناییم، باید در مقابل چنین پرسشهایی، در مصاحبه، در مجامع و محافل رسمی، چه بگوید؟ از اینجاست که زاویه ورود دوم، اهمیت و ارزش و موضوعیت مییابد. برای این کار نیز به ناگزیر باید اول دانست وزیر خارجه چه سمتی است و در سطح روابط بینالملل چه موقعیت و اعتباری دارد. بحثی درازدامن و گسترده است و مجال طرح همه دقایقش نیست. لاجرم به ذکر چند نکته کوتاه و اساسی و بنیادین، به اشارتی، اکتفا میکنم. از میان تمامی مقامات هر حکومت، دو سمت در روابط بینالملل از بقیه مهمتر است و در روابط بینالملل و سازمانهای بینالمللی رسما بهعنوان نماینده حکومت محسوب میشوند؛ اول، رئیس کشور است که بسته به نوع حکومت، ممکن است پادشاه یا رئیسجمهور یا نخستوزیر و...، باشد. دیگری وزیر خارجه است. وزیر خارجه نماینده کل حکومت است، نه فقط قوه مجریه. ازاینرو، وزیر خارجه با تمام وزرا و حتی دیگر مقامات حکومتی، متفاوت و متمایز است. وزیر خارجه یک سمت سیاسی و رسمی حکومتی است. شخص وزیر، هرکه باشد، نمیتواند در موقعیت یک عضو جامعه مدنی رفتار و عمل کند. او باید بهعنوان عضو ارشدی از حکومت، دولت متبوع خود را همهجا نمایندگی کند و به اقتضای همین موقعیت اقدام کند، یا سخن بگوید. وظیفه اصلی وزیر خارجه، دفاع از منافع ملی دولت و کشور متبوع در روابط بینالملل و ارتقای آن است. هیچ وزیر خارجهای نمیتواند در روابط بینالملل سخنی بگوید یا عملی انجام دهد که دولت و کشور متبوع او را در عرصه بینالمللی در تنگنای مسئولیتهای ناشی از اتهام نقض مقررات بینالمللی قرار دهد یا اسباب تصمیمگیری علیه دولت متبوعش را فراهم آورد. اظهارات وزیر خارجه، از حیث حقوقی، مسئولیتآور و کاملا قابل استناد است. به این معنا که اگر وزیر خارجه چیزی بگوید که دلالت بر نقض تعهدات بینالمللی دولت متبوع داشته باشد، مراجع بینالمللی میتوانند با استناد به آن سخنان، علیه دولت همان وزیر تصمیمگیری کنند. این از اصول مهم حقوق بینالملل است. آخرین نکته نیز راجع است به موضوع «اخلاق» در روابط بینالملل، اگرچه تلخ و دوستنداشتنی است، ولی واقعیت همیشگی و مسلم روابط بینالملل این است که روابط بینالملل برپایه «قدرت» طراحی و تنظیم و اجرا میشود نه اخلاق. در خیلی از موارد، اصولا اخلاق جایی در روابط بینالملل ندارد. «دروغ» در روابط بینالملل نهتنها کمیاب نیست، بلکه در هر کجا منافع ملی دولتها اقتضا کند، رایج است. میتوانیم نسبتبه این واقعیت معترض و منزجر باشیم و بر آن افسوس خوریم، اما نمیتوانیم در عمل در روابط بینالملل، این رویه پنهان و ناگفته و مکتوم را نادیده بگیریم. موارد زیادی بوده است که دولتها، خصوصا دولتهای بزرگ، اقدامات یا گفتارهایی داشتهاند که خطابودن و مجرمانهبودن آنها در جهان برملا شده است، اما نمی توانید وزیر خارجهای را بیابید که در مصاحبهای یا در مرجعی آن را پذیرفته باشد و به تخلف دولت متبوعش اذعان کرده باشد و به انواع روشها از آن طفره نرفته باشد. اینها به حکم وظیفه و عرف عمل میکنند. یک وزیر خارجه یا یک رئیس دولت نمیتواند به استناد اخلاق بایستد و اعلام کند دولت او مقررات ملی یا بینالمللی را نقض کرده است. اشتباه نشود این سخن را، نه از باب تجویز اقدام غیراخلاقی، بلکه فقط بهعنوان بیان واقعیت روابط بینالملل عرض کردم. دولتها و مقاماتی مانند رؤسای کشورها و وزرای خارجه، هرکجا هم اقدامات خطایی مرتکب شده باشند، با انکار خطا، آن را بهنوعی توجیه میکنند. اینک این پرسش را باید مطرح کرد که وزیر خارجه ایرانی، محمدجواد ظریف، در چنین موضوعی چه پاسخی میتوانست بدهد؟ به یاد داشته باشیم که در این ایام، شرایط ایران در روابط بینالملل چگونه است. عرصه روابط بینالملل، عرصهای است که از هر حیث تابع اصول و قواعد و منطقی متفاوت از صحنه سیاست داخلی است. همچنین فراموش نکنیم که امروز محمدجواد ظریف چه وضعیت و موقعیت دشواری، خصوصا در مذاکرات با 1+5 دارد و چه فرایند جانفرسای پُرمخاطرهای را باید مدیریت و راهبری کند، فرایندی که منافع ملی ایران هسته کانونی آن است. اینجا موضوع بحث، شخص محمدجواد ظریف نیست، بلکه مهم، سمت اوست، یعنی وزیر خارجه ایران. بحث بر سرِ دفاع از محمدجواد ظریف نیست. بحث بر سرِ موقعیت وزیر خارجه و مسئولیتی است که او برعهده دارد. او، بهعنوان وزیر خارجه، نمیتوانسته است، چیزی، به تصریح یا اشاره بگوید که دلالت بر وجود زندانی روزنامهنگار یا عقیدتی داشته باشد. او نماینده جامعه مدنی نیست که، درست یا غلط، بگوید در ایران چنین زندانیانی وجود دارند یا خیر. او وزیر خارجه است. نماینده حکومت است. سخن او از نظر بینالمللی، حجیت دارد و قابل استناد است. نگاهی مختصر به رویه آرای بینالمللی این نکته دقیق را بهوضوح روشن میکند. در 1926، دیوان دائمی دادگستری بینالمللی، در جامعه ملل، در دعوای بین دولتهای نروژ و دانمارک بر سر حاکمیت بر جزیره گروئلند، بهنفع دولت دانمارک رأی داد. یکی از مستندات این رأی اظهارات وزیر خارجه وقت دولت نروژ در یک سخنرانی (یا مصاحبه) بود. در اظهارات خود سخنانی گفته بود که حکایت از قبول سابقه 10 سال حاکمیت دولت دانمارک بر این جزیره داشت. این اظهارات، یکی از مستندات تصمیم دیوان بهنفع دانمارک و به زیان نروژ بود. در موردی دیگر، در اوایل دهه 70، دولت استرالیا، علیه دولت فرانسه دعوایی در دیوان بینالمللی دادگستری مطرح کرد. خلاصه دعوا این بود که آزمایشات اتمی دولت فرانسه در جوّ بالای اقیانوس آرام جنوبی، موجب آلودگی آبوهوایی آن منطقه شده است. چندی بعد، رئیسجمهور وقت فرانسه با صدور دستورالعملی این آزمایشات را ممنوع کرد. دیوان در 1974، این دستورالعمل را بهمنزله متعهدشدن دولت فرانسه برمبنای تعهد بینالمللی فرانسه دانست. موارد دیگری مشابه همین پروندهها، ازجمله شناسایی مسئولیت دولت در موضوع سفارت آمریکا در ایران، توسط دیوان بینالمللی دادگستری در 1980، بهدلیل اظهارات مقامات دولتی مبنیبر تأیید این عمل، وجود دارد. این نمونهها بهخوبی حکایت از آن دارد که اظهارات رؤسای کشورها و وزیر خارجه، در مراجع بینالمللی، بهراحتی میتوانند مستندی برای تصمیمگیری علیه یک دولت باشند. بهراحتی میتوان فهمید که پاسخ مثبت وزیر خارجه ایرانی به پرسش چارلی رز، چه آثار گسترده و مهمی میتوانست علیه ایران بیافریند. نیز به یاد داشته باشیم وظیفه وزیر خارجه، دفاع از منافع ملی است. هیچ وزیر خارجهای نمیتواند مرتکب چنین خطای بزرگی شود که مستندی علیه دولت متبوع خود به مراجع بینالمللی بدهد، اگر ظریف چنین میکرد آیا به منافع ملی خدمت کرده بود؟ تنها در صورتی میتوان به این سؤال پاسخ مثبت داد که گفته شود تصمیمات و اقدامات بینالمللی علیه ایران، به سود منافع ملی ایران است. این گزارهای است که سابقه روابط بینالملل در مورد کشورها و بهویژه سالهای اخیر ایران، اصلا آن را تأیید نمیکند. تلاشهای پیگیرانه دولت، و واکنشهای همگانی برای توفیق مذاکرات و رفع انبوه فشارها و تحریمها نیز گواه همین است. از سوی دیگر، ظریف را متهم به دروغگویی میکنند و دراینطریق چنان به شتاب میروند، گویی وزیر خارجه ایرانی بزرگترین خیانت را به تاریخ اخلاق کرده است. اصلا گیرم در آنچه ظریف در پاسخ به مصاحبهگر گفته است، دروغ باشد، مگر عرصه روابط بینالملل، صحن مسجد و کلیسا و معبد است و جولانگاه مقدسین و پاکان دهر؟ مگر همه راست میگویند. آیا ایالاتِ متحده آمریکا در ادعای خودش مبنیبر وجود سلاح اتمی در عراق برای توجیه تهاجم نظامی به این کشور، راست گفت و پس از آن هم که برملا شد ادعای آمریکا دروغ بوده، کسی از مقامات دیپلماتیک آمریکایی این دروغگویی را پذیرفت؟ اخلاق فضیلتی بزرگ است، اما تدبیر و عقل هم فضیلت بزرگی است. در همان مصاحبه، مصاحبهگر از آنچه ظریف در مورد اسرائیل میگوید طفره میرود و میگریزد. نمیخواهم به فلسفه اخلاق وارد شوم، که البته کار من هم نیست، اما وقتی بدانی که از سخن راست تو برای سرکوب تو، یا یاران تو یا ملت تو بهره خواهند برد، آیا بازهم راستگویی فضیلت است؟ اگر از یک اسیر بپرسند که همرزمانت کجایند، و به دروغ بگوید نمیدانم، آیا کارش غیراخلاقی است چون دروغ گفته است؟ آیا باید راستش را بگوید تا بریزند و یارانش را هم چون او بگیرند و...؟ این نه اخلاق که حماقت است. و عقل و تعقّل هم خود فضیلت است. محمدجواد ظریف، بهعنوان وزیر خارجه، میداند هر سخنش چه در جریان مذاکرات ایران و غرب و چه در مسائل حقوق بشر، همواره مورد توجه است. او میداند جریانهای مخالف بهبود روابط ایران و غرب، جریانهایی که در تلاش برای توسعه و گسترش مشکلات داخلی و بحرانهای بینالمللی ایرانند، از کمترین امکان هم برای کارهای خود بهره میبرند. او هم میداند در روابط بینالملل هر راست نشایست گفت، حال، با همه این احوال، انتظار این است در این اوضاع پرآشوب، وزیر خارجه ایرانی قدیسوار، با مقادیری چاشنی بلاهت، مثلا راست بگوید؟ از کدام وزیر و کدام دولت در جهان چنین انتظاری میتوان داشت که اینک عدهای از وزیر خارجه ایرانی دارند؟ گروهی چنان پیش میروند در این کار که او را در جهان به دروغگویی شهره کنند.سخن از نقدنکردن نیست. نقد، از مصادیق آزادی و آزادی بیان است و خاصه از حقوق روزنامهنگاران. نقد، اما باید که بیدانش نباشد، و البته هر منتقد نیز نقدش مطابق است با تفکر و اندیشهای که دارد. حقوق و آزادی مطبوعات، دغدغه همگانی ماست. رفتار عادلانه با کسانی که بهخاطر کار روزنامهنگاری در معرض اتهام قرار میگیرند، خواستهای بحق و مشروع و قانونی است. تابهحال نیز نقدهای بسیار به برخی رفتارها که با مطبوعات شده است و مظالمی که بر روزنامهنگار رفته است صورت گرفته است. تلاش روزنامهنگار ایرانی، خاصه همآنان که اینک در هر نشریهای در ایران با هموارکردن همه سختیها، همچنان بار سنگین این امانت را به دوش میکشند، بر کسی پنهان نیست؛ معیشت دشوار، التهابهای بسیار از آنچه شاید خواهد گذشت بر ایشان، سختیهای ناگفتنی. ناپایداری شغلی. ناامنی حرفهای، محرومیت از حق تشکّل حرفهای و بسیار چیزهای دیگر. همین روزنامهنگار ایرانی، با همه این مرارتها، بار امانت را بر دوش گرفته و بالا میبرد. اینها همه هست، حقوق صنفی هست، چیزی بهنام منافع ملی نیز وجود دارد. موضوع ما کسی بهنام محمدجواد ظریف نیست. موضوع وزیر خارجه ایرانی است، اگرچه معتقد نیستم، ولی فرض بر این بگذاریم که ظریف در این مصاحبه به خطا رفته و اشتباه کرده است. او الان مشغول به چه کار است؟ بسیاری کسان که دل در رهن کشور دارند، در انتظار نتایج موفقیتآمیز مذاکرات و متن نهاییاند. حالا ما، اگر هم که ظریف، وزیر خارجه ایرانی، خطایی کرده باشد، کمترین نگاه چشمپوشانهای نباید نسبتبه او داشته باشیم و بههیاهو، او را و اعتبار بینالمللیاش را نشانه رویم. روزنامهنگار ایرانی همیشه تمثیل صبوری و شکیبایی بوده است. بعضی اما، برآشفتگی را و بههمریختگی را خوشتر دارند و انگار که اینک دستاویزی یافتهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.