سایههایی که دیده نمیشوند
علیاکبر رحیمی
اریک برن، که یک روانشناس نامی قرن بیستم است، جملهای جنجالی دارد و آن این است: بچهها شاهزاده به دنیا میآیند و والدین آنها را به قورباغهای زشت تبدیل میکنند. همواره اعتقاد جمعی ما این است که والدین خیر و صلاح بچهها را میخواهند و بنابراین طبیعی است که بیشتر والدین از جمله بالا استقبال نکنند. بههرترتیب بحث این نوشته این نیست که والدین میتوانند گاهگداری آدم بد قصه کودکان باشند یا نه، بلکه بیشتر به بررسی عواملی میپردازد که استانداردهای تربیتی را به والدین تحمیل میکنند. در بیشتر همنشینیهای خانوادگی و دوستانه، همیشه جایی از صحبتها به این کشیده میشود که فلانی آدم خوشبختی است، زیرا فلان بچه را دارد و بعد به شاخصهایی مثل موفقیت تحصیلی، اخلاق، ثروت، مذهب و... اشاره میکنند؛ اما بهراستی بچه خوب [که بعدا به انسان خوب تبدیل میشود] چگونه بچهای است؟ آیا هر آنچه روانشناسان میگویند کامل است؟ و بعد اینکه اصلا این استانداردها از کجا میآیند؟ از زمانی که آدمیزاد بهخاطر بقای بیشتر و بهتر تصمیم گرفت آزادیهای بیحدوحصرش را بیخیال شود و بههمراه آدمهای دیگر زندگی کند، از همان هنگام [بیآنکه بداند] زندگی فردی و شخصیاش تحت تأثیر همسایگانش قرار گرفت و تا امروز که تمدن به هجومیترین حالت ممکن به زندگی نوع بشر [و حتی حیوانات دیگر] حمله کرده است، این تأثیرگذاری و تأثیرپذیری ادامه داشته است. نوع پوشش، تغذیه، آداب معاشرت، نوعدوستی، پرخاشگری و حتی جوکها و مسائل جنسی نیز ازجمله امور شخصی است که تحت همین تأثیر قرار میگیرند. از طرفی علاقه آدمیزاد به تربیت نسل خودش، همواره او را بر آن داشته راههایی پیدا کند که بتواند به شکل بهتری فرزندش را با خواستههای خودش بزرگ کند. نخستین و مهمترین نهادی که هرانسانی در سراسر عمرش تجربه میکند، خانواده است. از اینرو دیدگاههای خاص هر پدر و مادری تأثیر مستقیمی در انتخاب نحوه تربیت فرزندش دارد اما نکته در این است که این دیدگاهها خیلی هم خاص نیست زیرا ایدههای تربیتی والدین [بیآنکه خودشان بدانند] توسط نهادهای دیگر انتخاب میشود. بهطور دقیقتر، الگوی کودک خوب در هر جامعهای با تأثیر از چند نهاد و جایگاه خاص و قدرتمند شکل میگیرد. یکی از این نهادهای قدرتمند رسانهها هستند. بهطور 24ساعته از طرف رسانههایی مثل تلویزیون (که پرطرفدارترین رسانه در ایران امروز و در میان بیشترین قشر مردم است)، رادیو، کتاب، روزنامه و دیگران، الگوی کودک خوب به ما فهمانده میشود. نمود شدید این اتفاق در کارتونها و برنامههای کودک، برنامههای آموزشی روانشناختی و مذهبی و همچنین سریالها و فیلمهای تلویزیونی دیده میشود. مثالها فراوانند اما براینمونه نسل دهه 60 ما با شخصیتهایی مثل حنا، پرین، پسرشجاع، بچههای کوه آلپ، ایکیوسان و... بهخوبی آشناست. ویژگیهایی مثل شجاعت، استقلال، مهارت زیاد، سرسختی و بهویژه «در جستوجوی مادر بودن» را میشد از آنها استخراج کرد. بدونشک نمیتوان تأثیر این برنامهها را بر بینندگان برنامهها (هم والدین و هم کودکان) نادیده گرفت. یا بهعنوان مثالی دیگر، شخصیتهایی که احترام به بزرگتر، خلاقیت و هوش، مذهبیبودن، موفقیت درسی و رعایت مسائل بهداشتی را به بچهها و والدینشان یاد میدهند، میتوانند مسائل دیگر مثل نوع پوشش، نوع حرفزدن، لغات بهکاررفته در جملات محاورهای، دفاع از حق و مسئله اعتراض و... را هم یاد بدهند. عموما این متغیرهای آخر را رسانهها بهطور ضمنی و بیآنکه خود فرد بفهمد انجام میدهند زیرا این قدرت رسانههاست و سازندگان همیشه یک قدم از استفاده کنندههایشان جلوتر هستند و چهبسا والدین موافق با همه آنچه در برنامههای کارتونی اتفاق میافتد نباشند. بهطورمثال در برخی فرهنگها روابط پسر و دختر قوانین محدودکننده خاصی دارد در حالی که در برنامههای کارتونی ساخت فرهنگی خاص (که به دلیل نفوذ قدرتمند رسانه به درون خانه یکی از اعضای همان فرهنگ محدودکننده وارد میشود)، مفهوم دیگری از رابطه در ذهن کودک شکل میگیرد. قسمت دیگر نفوذ رسانهها، برنامههای آموزشی روانشناختی است. این برنامهها با هدف آگاهکردن مردم از مسائل خاصی است. کارشناسان اینگونه برنامهها با حرفهایشان روشها و استانداردهای خاصی را برای زندگی ارائه میدهند و طبیعتا قدرت رسانه در تأثیرگذاری حرفهای کارشناسان نقش مهمی دارد. بههرحال در میان مردمی که میزان مطالعه علمیشان بسیار اندک است و هرآنچه برخی اوقات از دهان کارشناسان رسانههای جمعی گفته میشود را قطعی میدانند و از یافتههای بهروز و دقیق خبری ندارند، در بیشتر اوقات گفتههای کارشناسان را تنها راه صحیح تربیت میپندارند [و ما میدانیم که این نتیجه نادرستی است یا دستکم همیشه صحیح نیست... زیرا در بیشتر اوقات انتخاب کارشناسان تلویزیونی بر اساس صلاحیتهای علمی نیست و گاهی تابع ملاحظهکاریهای غیرعلمی است]. مورد بعد که تأثیرگذاری زیادی بر روند شکلگیری الگوی کودک خوب در رسانهای مثل تلویزیون دارد، سریالها و فیلمهاست. بررسی نحوه شخصیتپردازی در این برنامهها بهگونهای است که در همه آنها بهطورمعمول تقابل خیر و شر وجود دارد اگرچه اینگونه برنامهها ویژه کودکان نیست اما بههرترتیب هماکنون با نسل دیرخوابی مواجهیم که تقریبا همپای والدین (اگر نگوییم بیش از آنها) مشتری پروپاقرص همین برنامهها هستند. سریالها و فیلمها با بزرگنمایی، اسطورهسازی، توهین و تحقیر و امتیازدهی یا تنبیه شخصیتها، الگوی کودک خوب را آنجا هم ارائه میدهند. بهطورمثال در همین سریال تازهتمامشده «همهچیز آنجاست» موضوع خانواده مطرح شد و در آنجا چند خانواده با چندین شخصیت خاص به نمایندگی از تمام خانوادههای ایرانی به نمایش درآمد و البته در این میان فقط یک خانواده بود که تمام کارکردهای خوب را داشت. در این سریال هم موضوع تربیت فرزند مطرح شده بود. حال این سؤال پیش میآید که اگر آنچه را که در مورد کودک خوب فکر میکردیم درست است و اکنون متوجه شدهایم در رسانهها جور دیگری حرف میزنند، بالاخره حق با کداممان است؟ آیا فرزند ما که انگلیسی را در پنج سالگی نمیتواند صحبت کند یا توانایی موسیقاییاش هیچوقت در حد شخصیتهای تلویزیونی نیست و یا اینکه فرزند من نیاز به تنبیه دارد در حالی که کارشناسهای رسانهها این امر را بهطورکلی و همیشه ممنوع میدانند، به راستی نکند کودک سالمی نداشته باشم یا اینکه روشم بهطورکلی غلط بوده باشد. نهاد مهم بعدی که آنهم الگودهی بسیار قدرتمندی دارد، مدرسه است و بهطورکلی ساختار نظام آموزشی کلان مملکتی. در کتابهای دوره پیشدبستانی و دبستان، همواره سعی میشود به والدین و دانشآموزان فهمانده شود کودک خوب چگونه کودکی است. برای مثال در ایران ما مفاهیمی مثل فداکاری، احترام به بزرگترها، میهماننوازی، معنویبودن، صداقت و... را با شخصیتهایی مثل دهقان فداکار، پتروس، ریزعلی خواجوی، کوکبخانم، چوپان دروغگو و... به بچهها و والدینشان فهمانده میشد، اگرچه مفاهیمی دیگر مثل: ادب مرد در سکوت اوست... هم آموخته میشود. در مدرسه بهجز محتوای کتابها، نقش معلم هم بسیار پررنگ است. اوست که میتواند نماد مهربانی، شجاعت، فداکاری، تشویق و تنبیه باشد. دو مسئله سیاست آموزشی و شخصیت معلم، در ترسیم الگوی کودک خوب نقشی حیاتی دارند. بهطورمثال سیستم آموزشی یا معلمی که کودکان خلاق را سرکوب کنند، بین کودکان از لحاظهای مختلف تبعیض قائل شوند یا اینکه سکوت را بهعنوان یک مؤلفه بسیار مهم و همیشگی برای نشاندادن کودک خوب معرفی کنند، بهطورمعمول نمیتوانند انسان خلاق و جسوری را پرورش دهند. در مهدکودکها هم همین اتفاق در جریان است [و به گمان همه صاحبنظران رشد، آنجا مسئله هنوز حیاتیتر است]. در آن دوره بهدلیل اینکه هنوز اخلاق در کودکان به مراحل پیشرفتهای نرسیده است، هرگونه رفتار ناسالم مهدیارها و مربیها میتواند آسیب بزرگی به روند تربیت کودکان (و البته به والدینشان) برساند. گاهیاوقات در برخی مهدکودکها پرخاشگری، دروغگویی، قلدری و... نوعی امتیاز محسوب میشود که بچهها در محیطهای آنجا از آن استفاده میکنند. بیشک استفادهنکردن از شیوههای باساختار و تأییدشده علمی روانشناختی و همچنین استفادهنکردن از تحصیلکردههای متخصص حوزه علوم تربیتی در مهدکودکها [که اتفاقا هر دو آسیب الان به سیستم مدیریت مهدکودکها در ایران وارد است]، تأثیر فراوانی بر شکلگیری الگوی کودک خوب بهطور نامناسب میگذارد. ظاهرا نوبت به عامل اصلی در شکلگیری استاندارد کودک خوب رسیده است. این عامل، نوع نگاه به مقوله مهم تربیت و انسان است. از این دیدگاه، شیوه نگاه هر دولتی به ماهیت انسان است که تعیینکننده انسان خوب، کارمند خوب، شهروند خوب یا هر چیز دیگری است. در این میان متوجه میشویم که سیاستهای کلان آموزشی، ساختار برنامهپردازی رسانهها و حتی قوانین موجود در مهدکودکها را هم همین نگاهها مشخص میکند. سخن کوتاه و آن اینکه هر والد بهدنبال یافتن راهی برای ارزیابی رفتار خودش است. قسمت مهمی از رفتار والدین که احتیاج به بازنگریهای مداوم و دقیق دارد، شیوههای فرزندپروری است. از این بُعد، نگاه والدین به الگوی کودک خوب بسیار مهم است. در نوشتاری که خوانده شد، به سه مقوله تأثیرگذار پرداخته شد: ابتدا نقش رسانهها، بعد سیاستهای کلان آموزشی مدارس و مهدکودکها و سرانجام عامل تعیینکننده اصلی در این مسیر معرفی شد. امید است رسانهها، ساختار آموزشی مدارس و مهدکودکها مبتنیبر الگوهای تأیید و تجربهشده علمی روانشناختی و جامعهشناختی و همچنین برپایه نیازهای اساسی نوع بشر (و البته و صد البته) منطبق با ساختار فرهنگی باشد. در اینصورت تاحدزیادی میتوان به این الگوها نگاهی عاقلانه داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.