گفتوگو با وزیر فرهنگ عراق
قوانین صدام را کنار گذاشتیم
سحر آزاد
این اولین سفر «فریاد رواندِزی» به ایران نیست. او پیش از این هم به کشورمان سفر کرده؛ اما برای اولینبار است که بهعنوان وزیر فرهنگ به ایران میآید. در آخرین روز سفرش، فرصتی دست داد تا در مورد نتایج حضورش در تهران با او گفتوگو کنیم. خوشصحبت است و البته یک ویژگی دیگر هم دارد که تاحدی گفتوگو را آسانتر میکند: مسلط به زبان فارسی. او بهخوبی متوجه سؤالهای فارسی میشود اما برای پاسخدادن، از زبان کردی استفاده میکند؛ هرچند بعد از یکی، دو سؤال اول، تا آنجا که میتواند سعی میکند به فارسی به سؤالات جواب دهد. البته خودش میگوید 25 سال است به فارسی صحبت نکرده و اکنون قصد دارد خود را بهروز کند. او هفته گذشته به تهران آمد و ضمن حضور در مراسم افتتاحیه نمایشگاه کتاب تهران، مذاکراتی هم با علی جنتی، وزیر ارشاد ایران، انجام داد. همچنین طی این سفر، خانه فرهنگ عراق در ایران پس از سالها تعطیلی، بازگشایی شد. رواندزی میگوید اولین وزیر فرهنگی است که در این مسند قرار گرفته و کار تخصصی این حوزه را انجام میدهد چراکه پیش از وی، وزیرانی که عهدهدار این سمت بودهاند، بیشتر وقت خود را صرف امور دولت در حوزههای دیگر کرده بودند. او درحال بازنگری در قوانین داخلی وزارت فرهنگ است و اعتقاد دارد نباید هیچ قیدوبندی برای فعالیت روشنفکران و هنرمندان و اهالی فرهنگ وجود داشته باشد. با او در مورد برنامههای دولت عراق در زمینه فرهنگ و هنر و نحوه تعامل با کشورهای همسایه بهویژه ایران گفتوگو کردیم. جا دارد از ناظم دباغ، نماینده حکومت اقلیم کردستان در ایران و سامان سلیمانی برای پیگیری انجام این گفتوگو تشکر کنیم. به دلیل اتفاقات سالهای اخیر عراق و رخدادهایی مانند جنگ و مسائل داخلی، معمولا وقتی در مورد این کشور صحبت میشود، آنچه به ذهن مردم ایران خطور میکند، خشونت و جنگ است درحالیکه عراق از سابقه تاریخی و فرهنگی زیادی برخوردار است و حتی در هنرهای معاصر نیز هنرمندان شناختهشدهای دارد. چه برنامهای برای معرفی بیشتر فرهنگ و هنر عراق به مردم ایران دارید؟ از لحاظ ارتباط فرهنگی میان ایران و عراق، باید ابتدا تفکیکی میان بخشهای مختلف عراق قائل شویم، عراق عربی یعنی منطقهای که به زبان عربی سخن میگویند، بهویژه بغداد و جنوب کشور با تاریخ و تاریخ فرهنگ ایرانی و تمدن این کشور آشنایی ندارند و آن را بهدرستی نمیشناسند، هرچند سیاستمداران معتقدند که اختلافات سیاسی میان دو کشور تأثیری بر روابط و شناخت روشنفکران و هنرمندان دو طرف نداشته است، اما همچنان که با آقای جنتی نیز مطرح کردم، باید روی این مسئله کار کرد تا نگاه و رویکرد منفیای که در عراق نسبت به ایران وجود دارد، به سمت بهبود و مسیر درست خود هدایت شود، بهویژه در برخی حوزهها این مسئله نیازمند تلاش بیشتری است. علاوه بر این سالهاست که میان دو کشور فاصلهای ایجاد شده که این فاصله محدود به زمان صدامحسین نیز نیست و سابقهای طولانیتر دارد. پل ارتباطی میان ایران و عراق گسترده و فراوان نبوده که تمام حوزههای روشنفکری و فرهنگی و هنری را پوشش دهد و متأسفانه تعامل مناسبی در این زمینه صورت نگرفته است. این یکی از نقاط مهمی است که نه تنها از طرف عراقیها بلکه باید از طرف ایرانیها نیز مدنظر قرار گیرد. این موضوع در مورد کردهای عراق متفاوت است. کردهای عراق رفتوآمد بیشتری با ایرانیها داشتهاند و از لحاظ زبانی نیز نزدیکی بیشتری میان زبان کردی و فارسی وجود دارد. ما افراد زیادی در کردستان داریم که به زبان فارسی مسلط هستند و حتی به ترجمه آثار فارسی به زبان کردی میپردازند، برای همین بیشتر از دیگران با فرهنگ و تاریخ ایران آشنا هستند و تعامل فرهنگی میان این دو نیز سابقهای دیرین دارد، ما باید تلاش بیشتری کنیم تا این تعامل افزایش یابد. متأسفانه باید به این نکته نیز اشاره کرد مدت زیادی است که عراق یا وزیر فرهنگ نداشته یا اگر داشته به کار دیگری مشغول بوده است؛ برای مثال در سالهای قبل وزیر فرهنگ عراق مشغول اموراتی در وزارت دفاع بود و وزارت فرهنگ را بهحال خود رها کرده بود. قبل از این نیز فعالیتهای وزارت فرهنگ معلق بوده است. برای اولینبار است که در عراق کسی به عنوان وزیر فرهنگ انتخاب میشود که خود از اهالی فرهنگی کشور است. من شخصا سالها فعالیت مطبوعاتی و سیاسی داشتهام. سیاسیون دو طرف فکر میکنند فاصلهای میان اهالی فرهنگ و هنر دو کشور وجود ندارد اما من به آقای جنتی، وزیر فرهنگ و ارشاد نیز گفتم که این فاصله وجود دارد و باید برای اصلاح آن تلاش کرده و پل ارتباطی میان دو کشور را تقویت کنیم. بیشتر روشنفکران عراق عربیگرا هستند و بیشتر به آثار ادبی و هنری کشورهای عربی دسترسی دارند و از آنچه در ایران میگذرد، بیخبرند و نگاه عمیقی به تاریخ و فرهنگ ایران ندارند، به این مسئله آگاه نیستند که تاریخ و تمدن ایران ریشهای کهن دارد و جوانب انسانی این فرهنگ را نمیشناسند. جالب است خاطرهای برایتان بگویم. زمانی که برای اولینبار بهعنوان وزیر، وارد وزارت فرهنگ شدم متوجه شدم اثاث و مبلمان اتاقم بسیار نو و دستنخورده هستند، از مدیران وزارت پرسیدم که آیا اینها برای من خریداری شدهاند؟ گفتند خیر، اینها پنج سال است که خریداری شده اما چون استفاده نشده کاملا نو ماندهاند. با این اوصاف برنامههای شما بر چه اساسی پایهگذاری شده است؟ من برنامه استراتژیک چهار ساله برای وزارت فرهنگ عراق ارائه دادهام. در این برنامه به تمام جوانب توجه کردیم تا از نو اساس جدیدی برای وزارت فرهنگ عراق بنیاد نهاده شود، چون وزارت فرهنگ عراق حتی تاکنون نیز دارای قوانین زمان صدام است، پس لازم است تشکیلات و چارت وزارت از نو بازسازی شود و این نیازمند کار و فعالیت مستمر است، حتی الان هم تعدادی از مدیران وزارت آگاه به وظایف و کارهای وزارت نیستند و کارهای صورتگرفته مسلما در چنین فضایی بدون تأثیر و کارکرد مثبت خواهد بود. قوانین وزارت نیز همچنانکه اشاره کردم متعلق به دوران رژیم سابق است. این قوانین از طرف من کاملا معلق شدهاند، چون دیگر کارایی ندارند. در حال بازنگری در قوانین داخلی وزارت هستم و وظایف تشکیلات و مدیران بخشهای مختلف را تبیین کردهام، درواقع عراقِ جدید، عراق دموکراتیک متعلق به همگان است. قوانین دوران صدام ضدروشنفکران و فعالیت هنرمندان و اهالی فرهنگ و فقط در خدمت نظام بعث و فرهنگ صدامی بود. بنابراین وزارت فرهنگ باید ریشهای متحول و دگرگون شود. برای فرهنگ و هنر عراق نو، چه برنامههایی دارید؟ نباید هیچ قیدوبندی برای فعالیت روشنفکران و هنرمندان و اهالی فرهنگ وجود داشته باشد. لازم است فرهنگ عراق بهروی تمام جهان گشوده شود و همچنین این فرهنگ بهشکلی مثبت با فرهنگ جهانی تعامل کند، درحالیکه در زمان صدام فرهنگ، محدود به مرزهای عراق و در خدمت رژیم وی و سیستم سیاسی بعث بود. برای تبادل فرهنگی میان عراق و کشورهای همسایه بهویژه ایران چه فعالیتهایی قرار است انجام شود؟ در مورد ایران علاوهبر امضای تفاهمنامه با آقای جنتی، مرکز فرهنگی عراق را در تهران بعد از سالها تعطیلی باز کردیم. معتقدم این مرکز فرهنگی باید پیام تبادل فرهنگی میان دو کشور را ارائه دهد. درحالحاضر انتشار آثار هنری و فرهنگی در عراق تابع چه قوانینی است و دولت تا چه حد بر آثار نظارت میکند؟ ما نمیخواهیم در سیستم وزارت فرهنگمان ممیزی یا نظارت محدودکننده داشته باشیم چون اگر این نظارت وجود داشته باشد یعنی؛ قیدوبند ایجاد میشود اما نیازمند تنظیمات جدیدی هستیم. درحالحاضر برای انتشار هر اثر هنری یا کتاب فقط ثبت آن لازم است و آزادانه امکان انتشار وجود دارد، البته این سیستم سالهاست در کردستان عملی شده است و درحالحاضر نیز در بغداد چنین سیستمی اجرا میشود چون اگر با سیستم سابق کار کنیم، اصلا امکان فعالیت آزادانه وجود نخواهد داشت. ما قوانین صدام را کاملا کنار گذاشتیم. در بغداد خیابانی داریم که بزرگترین خیابان کتاب در جهان عرب است و روزهای جمعه محل تجمع هواداران کتاب و کتابخوانی است. حضور شما با برگزاری نمایشگاه کتاب مصادف شده است و شما در افتتاحیه نمایشگاه کتاب تهران هم حضور داشتید. چه برنامهای برای انتشار آثار نویسندگان عراقی در ایران یا بالعکس دارید؟ متأسفانه در این حوزه خلأ زیادی وجود دارد، برای مثال احمد شاملو، فروغ فرخزاد یا شهریار نزد روشنفکران عراقی شناختهشده نیستند، ممکن است در حد حافظ و سعدی یا عمر خیام شناخت داشته باشند، اما حتی ممکن است نیما را نیز نشناسند، پس نیازمند تلاش فراوانی هستیم و باید مؤسسات و نهادهای فرهنگی مناسبی در این زمینه ایجاد و تأسیس شود. گاهی روشنفکران عراقی از کتابهایی استفاده میکنند که در کشورهای عربی انتشار یافتهاند، اما در کردستان کتابهای فارسی ترجمه شده به زبان کردی فراوان است. در تفاهمنامهای که با وزارت ارشاد ایران امضا کردهایم، به تبادل فرهنگی و ترجمه متقابل اندیشیده شده است، این قدم اول و نیازمند کار و فعالیت زیادی است. در عراق نمایشگاههای کتاب به چه صورت برگزار میشوند؟ در اربیل نمایشگاه کتاب خوبی برگزار میشود. یک ماه قبل دوازدهمین نمایشگاه بینالمللی کتاب اربیل برگزار شد که خودم در آن پیام نخستوزیر را قرائت کردم و بیش از ٢٠٠ انتشاراتی بزرگ از سراسر جهان و دو، سه انتشاراتی نیز از ایران حضور داشتند. نمایشگاه بزرگ و موفقی بود و نسل جدید استقبال خوبی از آن کرد. در بغداد کتابهای زیادی چاپ میشود، اما چون عراق از دنیا جدا افتاده، چاپخانههای خوبی نداریم و بیشتر کتابها در لبنان چاپ میشود. هنر سینما در کردستان رشد قابل قبولی داشته، آیا برنامهای برای رشد این حوزه در شهرهای دیگر عراق هم دارید؟ در این حوزهها و دیگر حوزههای هنری نیز برنامههایی در دست اجرا داریم. مدتی قبل ارکستر سمفونیک عراق در تهران برنامه داشت. چند گروه تئاتر نیز به ایران آمدهاند، اما این کافی نیست و لازم است تعامل و رفتوآمد دوطرفه رشد کند. متأسفانه الان بغداد امنیت مناسبی ندارد، این تأثیرات خیلی منفی بر روابط با تمام کشورها گذاشته و بغداد هنوز از نظر امنیتی به نقطه ثبات نرسیده است. در حوزه سینما، عراق ضعیف است و تمام فعالیتها در این حوزه کاملا دولتی است و بخش خصوصی هنوز وارد این حوزه نشده، فقط وزارت فرهنگ در این حوزه فعال است و وزارت به آنها بودجه میدهد، اما در حوزههای دیگر مخصوصا هنرهای تجسمی، عراق بسیار پیشرفت داشته و رو به پیشرفت و توسعه است همچنین تئاتر و موسیقی، اما واقعا زیرساخت فرهنگی کشور ضعیف و قدیمی است و مناسب زمان حال نیست. در زمان صدام در حوزه زیرساختها نهتنها کار مفیدی انجام نشد، بلکه ویرانیهایی صورت گرفته است. بعد از صدام هم درگیر مسائل امنیتی و مشکلات داخلی بودیم که اثرات منفی بر فرهنگ گذاشت و باید برای احیای زیرساختهای فرهنگی کشور بیشازپیش تلاش کنیم، مثلا در زمان رژیم سابق فقط یک کانون و مرکز برای هنرهای نمایشی وجود داشت، اما الان رشد خوبی پیدا کرده است. سندیکا و انجمنهای مطبوعاتی و هنری زیادی شکل گرفته است و مراکز مختلفی نیز در حوزههای مختلف تأسیس شدهاند. در خبرها عنوان شده است سازمان سینمایی ایران تفاهمنامهای با مجموعه «منصور مال» منعقد کرده تا فیلمهای ایرانی در آنجا نمایش داده شوند... . ما یک مشکل در این مسئله داریم. این سالن در منطقه سبز بغداد واقع شده که محدوده حکومتی است. تمام ساختمانهای مهم ازجمله نخستوزیری و پارلمان عراق در این منطقه هستند و امکان تردد برای شهروندان به این منطقه بسیارسخت است. با نخستوزیر عراق مذاکراتی کردهام تا این منطقه برای استفاده فرهنگی باز شود، چون به مرکز شهر نیز نزدیک است اما هنوز به نتیجه نرسیدهایم، در این صورت نهتنها منصور بلکه منطقه دیگری نیز داریم که منطقه مناسبی همراه با سینما، تالار و گالری است و در محوطه منطقه سبز است که باید برای گشایش آن کارهایی صورت گیرد. البته سینمای منصور متعلق به بخش خصوصی است و امیدوارم در آینده بتوانیم در این منطقه فعالیتهای فرهنگی را احیا و گسترش دهیم. جشنواره فیلم بغداد به چه صورت برگزار خواهد شد؟ این موضوع فعلا فقط در حد حرف باقی مانده است اما برنامههایی برای آن داریم. همانطور که شما هم اشاره کردید، سال گذشته ارکستر سمفونیک عراق به تهران آمد. در بیشتر کشورها ارکسترهای ملی نیازمند حمایت دولتی هستند. در این سالها ارکستر سمفونیک عراق چه وضعیتی داشته است؟ ما بعد از صدام اینها را احیا کردیم، در سال ١٩٨٠ و آغاز جنگ ایران و عراق این فعالیتها کاملا تعطیل شد اما بعد از سرنگونی صدام سمفونی عراق را احیا کردیم و اکنون بخشی از وزارت فرهنگ عراق است. به جز این، در حوزههای دیگر نیز ازجمله موسیقی سنتی و زنان و... فعالیتهای خوبی در حال شکلگیری است و گروههای موفق و زیادی وارد عرصه شدهاند و بهخوبی در حال فعالیت هستند. با توجه به اینکه خودتان دارای سابقه مطبوعاتی هستید، وضعیت مطبوعات در عراق چه تغییراتی کرده است؟ تغییرات ریشهای است. روزنامه و نشریات فراوانی در عراق منتشر میشود اما درواقع هرجومرج است. یکی از استادان مطبوعاتیام در آمریکا یکبار به من گفت ما صد سال زمان سپری کردیم تا این هرجومرج به نقطه ثبات رسید. واقعا نمیدانم در عراق چقدر زمان لازم است تا این هرجومرج در حوزه مطبوعات به ثبات برسد اما واقعا یک مسئله مهم این است که آزادی در مطبوعات عراق و رسانههای گروهی بدون قیدوشرط است و در آنجا چیزی به نام توقیف مطبوعات و یا آثار فرهنگی وجود ندارد، نهایتا یا تذکر میگیرند یا جریمه مالی میشوند. یکی از برنامههای مشترک با ایران ثبت نوروز است، برنامه شما در این زمینه به چه شکلی است؟ قبل از سفرم به ایران اجلاسی از طرف یونسکو در تهران برای ثبت نوروز بهعنوان میراث معنوی برگزار شد که ما معاون وزیر را به این اجلاس فرستادیم و خواهان این شدیم که عراق نیز بهعنوان بخشی از این کمیسیون پذیرفته شود و نهایتا هفت کشور که عراق را نیز شامل میشود عضو کمیسیون ثبت معنوی نوروز در یونسکو شدند. نوروز در عراق عید ملی است، در کردستان نوروز بهعنوان عید ملی و باستانی شناخته میشود و سابقهای تاریخی میان کردها دارد و در ادبیات و هنر و فرهنگ کردستان جایگاه نوروز، جایگاهی ویژه و تاریخی است، در کردستان عراق سه روز عید نوروز و تعطیل رسمی داریم که البته عملا هر سال پنج روز تعطیل خواهد بود، در عراق یک روز به مناسبت نوروز تعطیل رسمی داریم، امسال در بغداد شاهد بودم که مردم بغداد هم نوروز را جشن میگیرند و تبدیل به عید ملی شده است. چطور با زبان فارسی آشنا شدید؟ سال ١٩٨٩ ساکن سقز بودم که تشکیلات رسانهای اتحادیه میهنی کردستان در سقز مستقر بود. من آن زمان در روزنامه «الشراره» که ارگان رسمی اتحادیه میهنی کردستان به زبان عربی بود، فعالیت مطبوعاتی میکردم. بعدا اسم این روزنامه به «الاتحاد» تغییر پیدا کرد که اکنون نیز سردبیری آن به عهده من است و به زبان عربی در بغداد منتشر میشود. زمانی که به ایران آمدم اعتقاد داشتم تا زبان فارسی را یاد نگیرم، نمیتوانم با فرهنگ ایران و اتفاقات داخلی آن آشنا شوم، هرچند سقز یک شهر کردنشین است اما تمام تلاشم را برای یادگیری زبان فارسی به کار بردم. ٢٥ سال میشود که دیگر فارسی حرف نزدهام و اکنون در فکر بهروزکردن آن هستم. معتقدم که ایران نیز مخصوصا تهران تغییرات بسیارچشمگیری کرده و در واقع بعد از سال ١٩٩٨ این اولین سفرم به تهران است و بهخوبی شاهد این تغییرات بودم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.