سپر کاغذی تحصیلات
فاطمه عسگری آزاد
درست زمانی که ما انتظار داریم با افزایش تحصیلات و بهبود شرایط اجتماعی، مسائلی مانند خشونت زنان در جامعه کمرنگتر شود، رجوع به لایههای زیرین فرهنگ نشان میدهد که در این زمینهها هنوز مشکلات بسیار است. پدیده خشونت خانگی به معنای رفتار خشونتآمیز و سلطهگرانه یک عضو خانواده علیه عضو یا اعضای دیگر همان خانواده است که بیشتر بر روی زنان و کودکان صورت میگیرد. میتوان متوقع بود که خشونت خانگی توسط زنان تحصیلکرده جامعه علنی و محکوم شود. درباره ریشههای خشونت خانگی در فرهنگ ایران که همیشه توأم با سکوت زنان بوده است و نحوه واکنش صحیح زنان توانمند علیه آن، با نیره توکلی، مدیر گروه جامعهشناسی و هنر انجمن جامعهشناسی ایران و فعال حقوق زنان گفتوگو کردیم؛ گفتوگویی که از نگاه تاریخی در متون کهن به زن شروع شد و با تأکید بر لزوم نظارت جامعه مدنی بر خانواده پایان یافت.
خشونت خانگی انواع آشکار و نهان دارد، اصولا چگونه خانواده میتواند از یک مکان امن به مکانی خشن تبدیل شود؟ اگر مشکلی در خانه و خانواده باشد و فرهنگ غلط و مبتنیبر سلطه در آن حاکم باشد، خانواده خشنترین جای دنیا خواهد بود. همان طور که خانواده بهطور بالقوه بهترین و امنترین مکان برای افراد است، ممکن است پشت درهای بسته خانه اتفاقاتی بیفتد که اگر همان اتفاقات در ملأعام رخ دهد، تحمل آن برای هر انسان با وجدانی غیرممکن باشد. فرهنگ خشونت در جوامع چگونه به وجود آمد و چطور دامن زنها را در طول تاریخ گرفت؟ زن و مرد بنیان زندگی مشترک خود را بر پایه تفاوت فرهنگی تشکیل میدهند و همین امر عموما در جوامع با مشکلاتی نظیر خشونت علیه زنان و افراد کمسنوسال نمایان میشود. در جامعه ما که عموما فرهنگ سلطه بیشتر از جانب مردان به زنها بوده است و ما آن را به عنوان پدرسالاری میشناسیم؛ بیش از سایر فرهنگهایی که اعضای خانواده را به عنوان انسانهایی برابر میشناسند، خشونت رواج دارد. فرهنگ سنتی غلط که مبتنیبر باورهای غلط است، میگوید کسی که نانآور اصلی خانواده است حق دارد برای حیات و ممات افراد خانواده تصمیم بگیرد. بسیاری بر این اعتقاد هستند که چون کودک بر سر سفره پدرش بزرگ میشود، پس باید هر گونه خشونتی را تحمل کند. متأسفانه این ماجرا درباره زنان هم صدق میکند. به این طرز نگاه باید نداشتن مهارتهای لازم برای کسب استقلال توسط زنان را هم اضافه کنیم که باعث میشود این چرخه ادامهدار باشد. این نگاه مردسالارانه برگرفته از جامعه، چه زمانی وارد کتابهای فرهنگ ایرانی شده است؟ اگر شما به شعرها و متون کهن ایرانی نگاهی بیندازید درک خواهید کرد که همواره یک رویکرد زنستیزانه در ادبیات ایران وجود داشته است. البته نگاه مثبت به زن هم در تاریخ وجود داشته، اما از زمانیکه نظام پدرسالاری در جهان گسترش پیدا کرد ادبیات، فرهنگ و ضربالمثلها بهخوبی این نظام حقوقی نابرابر را رمزگشایی میکنند. در حقیقت چهره زن در ادبیات ایران به چند شکل قابل دستهبندی است؛ اولین تفسیر مقایسه زنان با حیوانات است؛ مثلا در کتاب نصیحتالملوک غزالی از این تمثیلها به وفور میتوان یافت که زنان به یکی از حیوانات تشبیه شدهاند. دومین نگاه این است که زن برای خدمت به مرد آفریده شده است و بهخودیخود جایگاهی ندارد. ملا عبدالرسول کاشانی در رساله حجابیه، نمونهای تام و کمال از این طرز نگاه را ارائه کرده است. سومین تصویر از زن در ادبیات خیانتکاری و مکر زنانه است که در کلیلهودمنه میتوان به وفور نمونههایش را یافت. ناصرخسرو، جامی، افضلالدین کاشانی هم ترویجدهنده همین سبک نگاه به زنان هستند، بنابراین مشاهده میکنید که فرهنگ مردسالارانه چگونه وجهه زن را در طول سالها مخدوش کرده است. در آثار مکتوب معاصر چطور؟ آیا تغییر محسوسی کرده است؟ متأسفانه باید بگوییم این نگاه در بسیاری از رمانهای معاصر هم ادامه پیدا کرده؛ برای مثال رمان تهران مخوف، زنان را موجوداتی تصویر کرده که نمیتوانند از خود دفاع کنند. حجازی در رمان پریچهر، زنان را مکار و شهوتران معرفی میکند و بوف کور درواقع، دو گانه زن مکاره و اثیری است. طرز نگاه به زنان در رمانهای واقعگرایانه هم نمایش بدبختی زنان عوامی است که قدرت ایستادگی در برابر مشکلات را ندارند. در آثار هوشنگ گلشیری و محمود دولتآبادی تصویر زن سنتی در کنار زن مدرن یافت میشود و شازده احتجاب شاید یکی از شاخصترین آثار در این زمینه باشد. در نتیجه ما شاهد هستیم که در فرهنگ ما هویت مردان با صفاتی از قبیل غیرتی، خدای خانه، محافظ ناموس و مالک مطلق خانه تعریف شده و در مقابل زنان مکار، ناتوان و ضعیفه نامیده میشوند. با توجه به اینکه امروز شاهد افزایش آمار تحصیلات در جامعه هستیم، آیا رشد آگاهی نباید مانع اینگونه رفتارهای تبعیضآمیز شود؟ نکته مهم این است که تحصیل نمیتواند در مقابل فرهنگ بایستد، بنابراین ما در سطوح بالای دانشگاهی هم خشونتهای خانگی بسیاری مشاهده میکنیم، بنابراین تحصیلات دانشگاهی و موقعیت اجتماعی نمیتواند در فرهنگ، بینشها و نگرشهای بنیادی افراد تغییر ایجاد کند؛ چراکه فرهنگ دیرینه و ریشهدار است. متأسفانه باید بگویم شخصا نمونههای بسیاری از این خشونت خانگی را در مددجویان شاهد بودم که همگی جزء قشر تحصیلکرده جامعه محسوب میشوند. یکی از آنها دانشجوی زنی بود که در مقطع کارشناسی ارشد تحصیل میکرد که مدام مورد خشونت شوهر پزشکش قرار میگرفت. حتی دختر 17 سالهای بود که مدام از همسر پزشکش کتک میخورد. این زن میگفت: در فاصله بین معاینه بیماران، شوهرم مرا کتک میزد! در حقیقت در یک جامعه مردسالار خشونت سازوکاری میشود برای نشاندادن مردانگی. در نتیجه جامعه در حالگذار با یک چرخه خشونت همراه است؛ زنان در حال نشاندادن توانمندیهای خود هستند و مردانی که توانمندی زنان را مساوی با ناتوانی خود میبینیند غالبا به ابزار خشونت متوسل میشوند تا جایگاه سنتی خود را حفظ کنند؛ بنابراین لزوما افزایش تحصیلات با کاهش خشونت همراه نیست، بلکه باید سازوکارهای آموزشی و فرهنگسازی مدونی برای اصلاح آن صورت گیرد. به نظر شما ریشه این خشونت در قشر تحصیلکرده کجاست؟ واقعیت این است که بسیاری از افرادی که با اعضای خانواده خود خشن رفتار میکنند، دچار مشکلات و بیماریهای روانی هستند و اغلب خود در کودکی قربانی خشونت والدین بودهاند یا شاهد رفتار خشن پدر نسبت به مادر بودهاند. این افراد در دوران کودکی اولین چیزی که آموختهاند خشونت به دیگران بوده است. در عین حال چون کودکی سراسر خشنی داشتهاند، دچار بیماریهای عصبی و روانی شدهاند. این موارد باید بدون اینکه خود فرد متوجه شود و هراسی در آنها ایجاد شود، به مراکز و نهادها گزارش داده شود. خوشبختانه با پیشرفت علم روانشناسی و روانپزشکی اغلب افرادی که با مشکلات عصبی دستوپنجه نرم میکنند، با دارو درمان میشوند. البته باز هم بر نظارت نهادهای مدنی بر خانواده تأکید میکنم. اگر این نظارت صورت گیرد، بسیاری از دورهای باطل خانوادگی حذف میشود و کودکانی که دوباره خشونت را آموزش میبینند به نسلهای بعدی خود این خشونت را منتقل نمیکنند، بنابراین برای تحکیم بنیان خانواده باید مسائل حقوقی و خلأهای قانونی رفع شود و به افراد در جامعه حقوق برابر داده شود. برخورد جامعه با زنانی که علیه خشونت خانگی اقدام میکنند، چیست؟ متأسفانه وقتی خشونتی رخ میدهد، سرزنش قربانی بهجای مقصر در فرهنگ ما پر رنگتر است؛ یعنی اگر خشونت فیزیکی، زبانی یا جسمی رخ دهد، عدهای میگویند باید ببینید زن چه کرده یا گفته که این اتفاق رخ داده است! این همان فرهنگ غلط سرزنش قربانی است که برای مبارزه با خشونت خانگی باید بهطور کامل حذف شود. از سوی دیگر تصور عدهای این است که تحکیم بنیان خانواده براساس ناتوانکردن زنان صورت میگیرد. براساس این تفکر غلط، هرچقدر زنان زبونتر و ناتوان باشند، خانواده مستحکمتر خواهد بود، اما حقیقت این است که موفقیت ازدواج در رشد و بالندگی زوجین است. تا هنگامی که این تصورات غلط وجود دارد، حمایتهای مادی و معنوی از زنانی که خشونت خانگی را به زبان میآورند حذف میشود، تا زن دیگری جرئت نکند خشونتی که به او وارد شده را بازگو کند، بنابراین زنان ترجیح میدهند در اکثر این موارد برای اینکه بیشتر سرزنش نشوند، سکوت کنند، اما واقعیت این است که بیان خشونت میتواند مانعی برای خشونتهای بعدی باشد و اگر جامعه با افراد خاطی بهدرستی برخورد کند، میتوان انتظار داشت در آینده خشونت خانگی ریشه کن شود. جامعه مدنی با چه ابزاری میتواند جلوی خشونت را بگیرد؟ نکتهای که باید در اینجا اشاره کنم این است که در صورتی که عدم امنیت در خانواده وجود داشته باشد و زنان تحت فشار و خشونت باشند و راهی برای بروز آن نداشته باشند، باز مجبور خواهند بود به خانههایی بازگردند که غالبا این بازگشت با تشدید خشونت همراه خواهد بود، درحالیکه در بسیاری از کشورها خانههای امن برای حمایت از زنان آسیب دیده تأسیس شده است. بهتازگی در کشور ما نیز مراکزی در این زمینه فعالیت خود را آغاز کردهاند و امیدواریم این مراکز کار خود را بهدرستی انجام دهند و خلأهای قانونی نیز در این زمینه در کشور رفع شود. مسئلهای که باید به آن توجه شود این است که با وجود اینکه ما خانواده را تکریم میکنیم و آن را نهاد اساسی برای رشد و پرورش میدانیم، نباید لزوم نظارت بر خانواده توسط نهادهای جامعه مدنی را فراموش کنیم. این نوع نظارتها در کشورهایی که به توسعه نیروی انسانی اهمیت میدهند سالهاست آزمایش میشود و نتایج درخشانی هم داشته است. برطرفکردن خلأهای قانونی در کنار آموزش روشهای صحیح همسرگزینی و رفتار متقابل، میتواند گامهای مؤثری در پایاندادن به خشونت خانگی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.