آیا کشاورزان آب کشور را هدر میدهند؟
حسین آخانی . استاد دانشگاه تهران
مدتهاست گناه مصرف بیرویه آب در ایران به گردن کشاورزان میافتد. گفته میشود 90 درصد آب کشور صرف کشاورزی میشود و فقط 10 درصد آن به مصرف شرب و صنعت میرسد اگرچه بارها وزارت نیرو آمارهای عجیبوغریبی داده که برای افراد دیگر راستآزمایی آن ساده نیست. اگر فرض را بر آن بگیریم که این آمار درست است، سؤالی که مطرح میشود، این است چه کسی آب را به کشاورزان داده است تا آنها بیحسابوکتاب، آن را مصرف کنند؟ اتفاقا آب کالای باارزشی بود و همیشه در تاریخ، دقیقترین محاسبات برای مالکیت آن وجود داشت. کشور ایران 15 هزار سال تاریخ کشاورزی داشته است. بسیاری از مهمترین گیاهان زراعی جهان در هلال بارور - که ایران قدیم را هم شامل میشد- اهلی شدند، بهطوریکه بدون آنها، امکان تأمین نیاز غذایی میلیاردها ساکن کره زمین ممکن نبود. خشکسالی هم در ایران پدیده جدیدی نیست. آنطور که کوروش برای مردمانش آرزو میکند از دروغ و دشمن و خشکسالی در امان باشند و آنجا که سعدی میگوید «اگر باران به کوهستان نبارد، به سالی دجله گردد خشک رودی»، همه نشان از جدیبودن خشکسالی در فلات ایران است. کشاوزران فلات ایران همه راهها را امتحان کردند که ببینند چگونه میتوانند زندگی پایداری داشته باشند. آنها به کشف بزرگی رسیدند که همانا استفاده از آبهای زیرزمینی بود، بدون آنکه برای استفاده از آن به کوچکترین انرژی نیاز بوده و تبخیری در کار باشد. قنات از بزرگترین اختراعات ایرانیهاست که با کمک آن توانستند کشوری که مدام مورد حمله بیگانگان قرار داشت و با کابوس خشکی گریبانگیر بود را پایدار نگه دارند. اما چه شد کشوری با این پیشینه به اینجا رسید؟ یکباره همه آبهای زیرزمینیاش ته کشید، همه رودخانهها و دریاچههایش خشک شد و ما وارد بحرانی شدیم که حتی به تعبیری، آنطور که دکتر کلانتری گفتهاند، ناقوس پایان تمدن ایرانی بهصدا درآمده است. چه کسی مقصر است؟ آیا روستاییان و کشاورزان، مقصر این بلا هستند؟ به عقیده من هرگز. تمامی روستاها و شهرهای ایران در گذشته در نقاطی جایابی شده بودند که امکان تأمین منابع آبی آنها فراهم بود. اگرچه آنها از آب قنات یا بند با روش سنتی، کشاورزی میکردند، ولی زمینهای آنها، اغلب در امتداد رودخانهها قرار داشت و اضافی آبی هم که برای آبیاری استفاده میشد، مجددا به لایههای زیرزمین تزریق میشد. فاجعه از زمانی آغاز شد که شهرسازی و شهرنشینی لجامگسیخته در ایران گسترش پیدا کرد. با ورود تکنولوژی سدسازی؛ حفر چاههای عمیق، استفاده از پمپ و راههای انتقال آب، نیازهای جدیدی برای آب کشور تراشیده شد. آب به جاهایی برده شد که نمیبایست میرفت. کشاورزی از حالت گذشته خود که تأمین نیازهای روستاییان بود، به نوعی تجارت پرسود تبدیل شد و به دست کشاورزان پولداری افتاد که به مدد روابط گستردهای که در لایههای قدرت داشتند، توانستند به مقادیر زیاد آب برای تولید بیشتر دست یابند. گسترش شدید شهرنشینی بهخصوص بعد از انقلاب یکباره نسبت 70 به 30 درصدی روستانشینان به شهرنشینان را کاملا برعکس کرد و در نتیجه شهرنشینان نوکیسه و بهشدت مصرفگرا جایشان را به روستاییان تولیدکننده و قناعتپیشه دادند. شعار خودکفایی در کشاورزی هم به این مسئله دامن زد و وزارت بیمسئولیتی چون نیرو و شرکتهای تابعه با چند حسابوکتاب دور از منطق، رؤیای تسلط بر همه منابع آبی ایران را به واقعیت تلخی تبدیل کردند که با کمک سالی حدود شش میلیارد دلار از بودجه بیتالمال به جان ساختار پایدار منابع آبی کشوری افتادند که هزاران سال طبیعت و انسان آن را شکل داده بود. آبهای ایران دچار بحران شد. دیگر رودخانهای جاری نشد. هر آنچه هم که سالها در زیرِ زمین ذخیره شده بود، با کمک موتورپمپها بیرون کشیده شد و حال ما ماندیم و بحران. دستمان هم به کسی نمیرسد بهراحتی روستاییان را مورد هجمه قرار میدهیم. نمیگوییم اگر سالی شش میلیارد دلار در کشور صرف گسترش راهآهن، بهداشت، آموزش و پژوهش و صرف فرهنگ میشد، امروز بسیاری از مشکلات کشور حل شده بود. امروز برای درمان یک بیماری معمولی، مجبور نبودیم حتی از شهر بزرگ و صنعتیای چون اراک به تهران بیاییم. حال، شما تصور کنید وقتی حداقل امکانات درمانی و بهداشتی در یکی از بزرگترین مراکز صنعتی ما نیست، پس حالوروز هزاران روستا و شهر دوردست چگونه است. به مدد سدهای ساختهشده، آب به همه کلانشهرها رسانده شد و شهرها رشد کرد. برای ساخت شهرها هم به نیروی کار نیاز بود. آن روستایی که شرایط سخت روستا زندگی را برایش سخت کرده و آب قناتش هم توسط شهرها دزدیده شده بود، چارهای نداشت به شهر بیاید و کارگری کند، چراکه کارگر شهرداری و ساختمانی درآمدش به مراتب از درآمدش در روستا بیشتر بود. روستاها یکییکی هویت خود را از دست دادند و بهجای تولیدکننده، مصرفکننده شدند. غافل از آنکه رد پای اکولوژیکی هر شهری دهها برابر یک روستایی است. نتیجه آنکه مقصر بحران آب نه روستاییان و کشاورزان، بلکه شهرنشینان و مهندسانی بودند که با تفکر ناقص خود به جنگ نابرابر با روستانشینان رفتند و هویت آنها را گرفتند تا دیگر روستایی در کار نباشد که آنها را دهاتی خطاب کنند!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.