|

چوب‌وارگی، بیماری انسان معاصر

حسین گنجی

روان‌شناسی آن را اختلال می‌داند؛ اختلالی در مغز که یکباره انسان را به خواب می‌برد. البته خوابی که می‌شنوی، می‌بینی، ولی بدنت در خواب به‌سر می‌برد و تو نمی‌توانی هیچ عکس‌العملی را از خود نشان دهی. این واقعه زمانی اتفاق می‌افتد که تو بخواهی یکباره دربرابر اتفاقی عکس‌العمل نشان دهی و بدنت از همراهی سر باز زند. زمان که به درازا می‌کشد، این حس که نامش کاتالپسی است و معنی شده است به چوب‌وارگی، تو را به یک ناظر تبدیل می‌کند؛ ناظری که بر محیطش اشراف دارد ولی از دخل و تصرف در آن ناتوان است. یک نوع احساس غربت و دوری با محیطی که در آن وجود دارد. به یک نوعی دچار فقدان می‌شوی، انگار ناامید شده باشی، انگار دیده نشده باشی، انگار احساس کنی درک نمی‌شوی و به یک جمله بزرگ و هولناک برسی و با خودت مدام زمزمه کنی «چه فایده» و این تو را از درون آنقدر خالی کند که دیگر دست به هیچ کاری نزنی. بخوابانند زیر گوشت، تو نگاه کنی، مثل شیء با تو رفتار کنند و تو را بیندازند گوشه و تو هیچ نگویی، حتی به تو صدمه بزنند، پایت را قطع کنند و تو صدایت درنیاید، با اینکه درد را به‌خوبی حس می‌کنی و خوب می‌فهمی این زندگی نیست این نوعی تازه از مردن است؛ نوعی مردن که تو و جامعه‌ات با هم به این کشف تازه رسیده‌اید. آثاری که در گالری جرجانی با تکنیک‌های مختلف و به شکل عکس و چیدمان و ... گرد هم آمده‌اند و تحت‌عنوان کاتالپسی قرار گرفته‌اند، انگار از این جنس حرف‌ها دارند. بازیگر اصلی تمام کارها در فرمت‌های مختلف، چه در ویدئوآرت، چه در عکس و چه در چیدمان، یک‌تنه پلاستیکی ماکت است که در یک‌جا پایش را از دست داده است و در جای دیگر خودش را و در جای دیگر انگار دیگری را از دست داده است. او در کارها عاشق است ولی معشوقی ندارد. دهان دارد ولی حرفی ندارد. گاهی دست یا پا دارد ولی عکس‌العملی ندارد. او همه‌چیز را می‌بیند ولی چشمی ندارد که درون گودی صورتش تو را جذب کند. او هست، همه‌جا، در تمام آثار، نشسته، خوابیده، ایستاده، ولی در هیچ‌کجا نیست. او با همین کارهایش، نبودنش را فریاد می‌زند و اعتراض می‌کند. گروه هنرمندی که توانسته‌اند به این ایده با یک بازیگر توانا به نام ماکت، رنگ و جلای حرف‌هایشان را بپوشانند، سام کلانتری، آتوسا جان‌نثاری، هومن نوبخت، پدرام تنعمی، مریم عنایتی، لیلا میری و پونه جعفری‌نژاد هستند. اگر می‌توانستند فضاهای دیگر را در کارهایشان دخالت دهند یا ماجرا را به شهر و خانه و زیست امروزین می‌کشاندند، این تصورات می‌توانست رنگ‌وبوی هولناک‌تری به خود بگیرد و ما به شکلی از کاتالپسی می‌رسیدیم که در عین سکوت، مبارز است و با نگاهش و با سکوتش تماشاگر را دچار عذاب وجدان می‌کند. به تماشاگرش می‌گفت که تو نیز کاتالپسی شده و روزمرگی تو را بی‌حس کرده است. محیط را نمی‌بینی، آدم‌ها را نمی‌بینی، دوستانت را نمی‌بینی، حتی آنکه آن گوشه دارد کم‌کم جان می‌سپارد یا آنکه خودش را به هر کاری زده است، نمی‌بینی و انگار مسخ شده. اما در یک فضای کوچک و تاریک یک گالری مگر چقدر می‌توان حرف زد. شاید این همان هنری است که نیاز دارد به فضای عمومی‌تر کشیده شود و قدری با مردم روراست‌تر و بی‌رودربایستی‌تر سخن بگوید. کاتالپسی که من دیدم، هشداری بود به انسانی که وجدان و اخلاق و حس و عملش افول کرده و به‌نوعی تن به یک هیپنوتیزم ویرانگر داده است؛ مثل کسی که تن به خوابی سپرده است که هرچه فریاد بزنی با اینکه بیدار است، تن به بیداری نمی‌دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.