|

پروفسور «باب بوکر»، سفیر پیشین استرالیا در قاهره، در گفت‌وگو با «شرق»:

پیش‌بینی تحولات مصر کاری دشوار است

نوژن اعتضادالسلطنه

در سال‌های اخیر شاهد مسائل سیاسی مصر از نزدیک بوده و با اکثر فعالان سیاسی و مقام‌های دولتی قاهره دیدار داشته است. باور دارد که گروه «اخوان‌المسلمین» به‌دلیل عدم توان جذب نیروهای مختلف سیاسی به سوی خود و تشکیل ائتلافی فراگیر، ناکارآمدی در عرصه اقتصاد و دامن‌زدن به تنش میان مذهبی‌ها و غیرمذهبی، علت اصلی ناکامی دولت «محمد مرسی» و این جریان بود. در وضعیت کنونی ایجادشده، ارتش مصر را نیز به‌دلیل عدم پذیرش توصیه سفرا و مقام‌های غربی در زمینه عدم سرکوب معترضان مقصر می‌داند. پروفسور «باب بوکر»، سفیر پیشین استرالیا در کشورهای منطقه از جمله اردن (92-1989) و مصر (08-2005) در گفت‌وگو با «شرق» از خطاهای اخوان‌المسلمین و ارتش مصر، چشم‌انداز مصر با کشورهای عربی و غربی و چالش‌های پیش‌روی مصر در سال‌های آینده گفت.

به‌عنوان سفیر پیشین استرالیا در مصر، آیا با رهبران اخوان‌المسلمین دیداری داشته‌اید؟ آیا فکر می‌کنید اخوان‌المسلمین جمعیتی یکپارچه است یا در درون آن اختلاف‌نظر میان اعضا وجود دارد؟ زمانی که من سفیر کشورم در مصر بودم بنا بر مسئولیتی که داشتم با جریانات سیاسی و اجتماعی در تماس بودم. در فاصله سال‌های 2005 تا 2008 من با اعضای ارشد اخوان‌المسلمین دیدار داشتم و به گرمی و با روحیه میهمان‌نوازانه مرا به دعوت می‌پذیرفتند. من از این موضوع آگاه بودم که طیف وسیعی از دیدگاه‌ها در درون اخوان‌المسلمین به خصوص در قبال رویکرد دولت مصر وجود دارد. بخشی از تعارض‌های فکری در درون اخوان‌المسلمین ناشی از تفاوت‌های نسلی میان رهبری و مؤسسان جمعیت اخوان‌المسلمین و اعضای جوان‌تر آن است و در مواردی اختلافات بر سر استدلال‌هایی در این باره است که اخوان‌المسلمین تا چه میزان باید خود را با محدودیت‌ها و نقض حقوق بشری که اعضا و هواداران آن گروه متحمل می‌شوند ،انطباق دهد. این موضوع احتمالا اصلی‌ترین دلیل محدودشدن قابلیت تعامل سازنده اخوان‌المسلمین با سایر بخش‌های جامعه مدنی و گروه‌های فعال در عرصه سیاسی مصر است. به نظرتان اقدامات مثبت و منفی اخوان‌المسلمین و ارتش مصر در طول سال‌های اخیر چه بوده‌اند؟ آیا می‌توان اخوانی‌ها را مسئول شرایط جاری ایجادشده در مصر دانست؟ اخوان‌المسلمین پس از سقوط پرزیدنت مبارک، به‌عنوان منسجم‌ترین و مؤثرترین نیروی سیاسی در مصر برخاست اما به دلایلی که پیش‌تر ذکر کردم نتوانست به خوبی مسئولیت‌های خود را در زمان در دست داشتن دولت به انجام برساند و آمادگی لازم در این عرصه را از خود نشان دهد. اگرچه اخوانی‌ها لزوم همکاری اجرائی با ارتش مصر و اعطای برخی امتیازات بیشتر به ارتش در قانون اساسی جدید را به رسمیت شناختند اما در اتخاذ یک رویکرد سیاسی فراگیر که بتواند حمایت سایر بخش‌های بااهمیت نظام سیاسی مصر را به سوی خود جلب کند، شکست خوردند. اقدامات اخوان‌المسلمین باعث افزایش شکاف میان مصری‌های متعهد به هویت اسلامی با گروه دیگری شد که علاقه‌ای به تأکید بر این هویت نداشتند. بسیاری از مصری‌ها از عملکرد اقتصادی دولت جدید ناراضی بودند و برخی دیگر از این موضوع می‌ترسیدند که یک دولت اسلامی تصمیم به مداخله در امور شخصی و فردی آنان داشته باشد. به همین دلیل هم ارتش و هم اکثریت جمعیت مصر اعتمادشان به دولت اخوان‌المسلمین تحت ریاست «محمد مرسی» را در اواسط 2013 میلادی از دست دادند. نظر شما درباره رویکرد کشورهای غربی و عربی درباره تحولات اخیر مصر چیست؟ هنوز هم مسائل پرچالشی وجود دارند که موجبات نگرانی کشورهای غربی و عربی را درباره مصر فراهم آورده‌اند. از هر چهار عرب یک نفر مصری است. این موضوع نشان می‌دهد مصر مهم‌ترین کشور عربی از نظر سیاسی، فرهنگی و همچنین تعامل با سازمان ملل متحد و نهادهای چندجانبه است. در نتیجه موقعیت استراتژیک حیاتی‌ای که مصر برای جهان عرب دارد کمتر از اهمیت آن کشور برای اروپا، شمال شرق آسیا و ایالات متحده نیست. طبیعی است عربستان سعودی و امارات متحده عربی به‌دنبال ثبات در مصر به‌عنوان مؤلفه‌ای ضروری به‌منظور تأمین امنیت خودشان هستند و مطابق با این هدف عمل می‌کنند. همچنین طبیعی است برای مصر داشتن روابط حسنه با کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس به‌منظور رفع چالش‌های اقتصادی، سیاسی و مالی حائز اهمیت است. برای کشورهای غربی، پرسش اساسی این است که باید چه رویکردی اتخاذ شود تا طیف وسیع‌تری از ملاحظات در نظر گرفته شوند. در میان این ملاحظات منافع استراتژیک و مسائل امنیتی در زمانی که منطقه‌ای در معرض تهدیدات گوناگون قرار دارد و در شرایط عدم قطعیتی جدی به‌سر می‌برد، از اولویت برخوردارند. بااین‌حال، این کشورها مایل به ایجاد ارزش‌های هنجاری مشترک و دغدغه‌ای بین‌المللی در روابط دوجانبه خود با مصر و سایر کشورهای منطقه هستند. پرونده حقوق بشر در مصر درحال‌حاضر یک نگرانی عمده است، دست‌کم بدین خاطر که درپیش‌گرفتن رویکرد سرکوبگرانه در قبال صداهای مخالف سیاسی احتمالا به تداوم ناامنی در مصر پس از سقوط دولت مرسی خواهد انجامید. بااین‌حال، جنبه‌های مختلفی در مورد رابطه با مصر وجود دارد و اکنون این استدلال وجود دارد که هم‌زمان با تلاش‌های بیش‌تر برای تقویت همکاری‌های تجاری و سرمایه‌گذاری با مصر که منجر به افزایش نرخ رشد اقتصادی در آن کشور خواهد شد، تلاش‌هایی در زمینه نگرانی‌های مرتبط با حقوق بشر نیز می‌تواند صورت گیرد تا از این طریق هم دغدغه‌های امنیتی و هم مسائل حقوق بشری موردتوجه قرار گیرند. بااین‌حال، تمرکز کلی غرب در راستای تقویت نهادها در مسیری است که روابط سازنده و مثبت در سطح دولت و در سطح فراتر از آن در سطح روابط میان دولت‌ها برقرار شود. پیش‌بینی شما درباره آینده مصر در دوره ریاست‌جمهوری «سیسی» چیست؟ 50 سال پیش زمانی که از «چو آن لای» سیاست‌مدار چینی نظرش را درباره انقلاب فرانسه جویا شدند، او پاسخ داد هنوز برای اظهارنظر بسیارزود است. من نیز تفکر مشابهی را درباره مصر از زمان تحولات سال 2011 آن کشور دارم. باید گفت باور به گذرابودن بی‌نظمی و آشوب در مصر، لیبی، سوریه، یمن و عراق امکان‌پذیر است اما تحقق این امر مستلزم تأکید دوباره بر ارزش‌ها و پیشرفت هم‌زمان با ایجاد توازن میان رهبری سیاسی، کمک‌های خارجی و به‌رسمیت‌شناختن ضرورت هماهنگی بسیج سیاسی به همراه رشد اقتصادی پایدار است. بااین‌حال، شواهد تاریخی و رویدادهای معاصر، هر دو، چشم‌انداز تیره‌وتارتری در مقابل ما قرار می‌دهند. ترکیبی از تغییرات اجتماعی، اختلال در کارکرد سیاسی و اضطراب و تنش اقتصادی و زیست‌محیطی نشان می‌دهند که احتمالا در یک دهه پیش‌رو، مصر و اکثر کشورهای جهان عرب به تجربه ضعف اقتصادی و سیاسی خود ادامه خواهند داد. به نظرتان چه میزان از جمعیت مصر از اخوان‌المسلمین حمایت می‌کنند؟ برآورد قطعی میزان حمایت از اخوان‌المسلمین ناممکن است. این موضوع چه برای حال حاضر و چه در دوران بحران سیاسی در فاصله سال‌های 2011 تا 2013 میلادی صدق می‌کند. بااین‌حال، این حمایت را آشکارا می‌توانید در زمان صحبت با شهروندان عادی مصری احساس کنید. اخوان‌المسلمین تا دوران سقوط دولت «مرسی» از حمایت عمومی برخوردار بود، چراکه توانسته بود چهره یک بدیل سیاسی در مقابل فساد و جاه‌طلبی‌های رژیم مبارک را به نمایش بگذارد و بخشی از این موضوع به‌دلیل حضور فعالانه‌تر اعضای آن گروه در میان مردم در مقایسه با دولت یا سایر احزاب سیاسی مخالف بود. با وجود این، در بسیاری از مناطق روستایی که سطح سواد پایین است، اخوان‌المسلمین ضرورتا از حمایت قوی‌تری نسبت به میزان حمایتی که از گروه‌های سلفی یا سایر نیروهای سنتی وجود دارد، برخوردار نیستند. همچنین یکی از اصلی‌ترین دلایل کاهش حمایت از اخوان‌المسلمین، عدم موفقیت آن گروه در بهبود وضعیت اقتصادی مصری‌ها بود. در نتیجه، بسیاری از حامیان دیروز اخوان‌المسلمین به سمت پرزیدنت سیسی سوق پیدا کردند، چراکه از عملکرد دولت مرسی ناراضی بودند و امید داشتند به اینکه دولت جدید بتواند قدرتمندتر عمل کند. آیا حمایت قطر و ترکیه از اخوان‌المسلمین مؤثر است؟ آیا فکر می‌کنید آنان می‌توانند رابطه خود با دولت مصر را بهبود بخشند؟ بعید است تا زمانی که رویکرد طرفین به اخوان‌المسلمین در وضعیت کنونی ادامه داشته باشد، بهبود قابل‌توجهی در روابط مصر و ترکیه حاصل شود. ترکیه تحت ریاست‌جمهوری «رجب اردوغان»، خود را صدای هدایت‌کننده برای مدرنیته اسلامی قلمداد می‌کند که موظف است لزوم احترام به حقوق سیاسی اخوان‌المسلمین و حامیان آن را بیان کند. این دیدگاه از نظر دولت مصر کاملا غیرقابل پذیرش است. وضعیت در قبال قطر تا حدودی متفاوت است، چراکه کشوری عربی است و از روابط نزدیک‌تر با عربستان سعودی بهره می‌برد. عربستان‌سعودی به‌نوبه خود نگرانی‌هایی برای ایجاد سطحی از انسجام بیشتر در میان کشورهای عربی در مقابل وضعیت ناامن منطقه‌ای دارد. شواهد متعددی وجود دارند که نشان می‌دهند قطر در ماه‌های اخیر از بیان نظرات تحریک‌آمیز و برقراری ارتباط نزدیک‌تر با اخوان‌المسلمین، خودداری کرده است. طرف مصری نیز احتمالا با خواسته عربستان سعودی برای کاهش تدریجی تنش با قطر، موافقت خواهد کرد. به‌عنوان یک دیپلمات باتجربه، به نظرتان مانع اصلی در راه رسیدن کشورهای خاورمیانه به‌خصوص مصر به دموکراسی چیست؟ همانند اکثر کشورهای جهان عرب، مصر نیز در میانه زوال نظم اقتدارگرایانه و ظهور مدلی فراگیر و قدرتمند از مدرنیته عربی قرار گرفته است. دراین‌میان، آثار آسیب‌زننده خشونت واردشده بر جوامع عرب، زوال اقتدار دولت‌های کلیدی در جهان عرب، تغییرات غیرقابل توقف، فشار جمعیتی و آموزشی و تحولات ایجادشده در حوزه ارتباطات، همگی عواملی کلیدی در شکل‌دادن به چشم‌انداز مصر هستند. سرکوب در دوران زمامداری مبارک، صرفا سیاست‌های ایجاد خفقان نبود، بلکه تداوم خلأ در جامعه مدنی معنی‌دار بود. این خطر وجود دارد که تداوم سرکوب و نفی حضور اسلام‌گرایان در مصر به‌خصوص نبودن راهکاری مشروع برای بیان نظرات آنان در عرصه سیاسی و احتمال کاهش انگیزه برای فعالیت سایر گروه‌های سیاسی به‌منظور بازیابی دوباره ارزش‌های فراگیر و قانون‌گرایانه، سبب شود تا انرژی طبقه متوسط مصر سرکوب شود. چنین چالش‌هایی می‌توانند کنترل شوند به‌خصوص در صورتی که رشد اقتصادی بتواند به درجه‌ای برسد که به‌تدریج از فشار نرخ بالای تورم و بیکاری تحمیل‌شده بر شهروندان مصری بکاهد. بااین‌حال، با گذشت زمان، نتایج چنین روندی بیشتر خواهد بود؛ اگر روشنفکران و اصلاح‌طلبان مجبور به خودسانسوری نباشند و از عرصه سیاسی خارج نشوند و به کشورهای غربی یا کشورهای کمترسرکوبگر در جهان عرب مهاجرت نکنند. عواقب ازدست‌رفتن سرمایه فکری، ممکن است برای یک نسل احساس نشود بااین‌حال، اثرات فوری آن به‌خوبی فضای میان دولت و جامعه را پر می‌کند و سبب می‌شود تا افراد به‌جای حضور در عرصه سیاست، به مقابله با دولت تمایل پیدا کنند. به نظرتان داعش تهدیدی واقعی برای مصر است؟ داعش و سایر گروه‌های جهادی، تهدیدی آشکار علیه جامعه مصر هستند و سبب می‌شوند تا عملکرد اقتصادی آن کشور در حوزه‌های کلیدی به‌خصوص در بخش گردشگری محدود شود. بااین‌حال، نگاهی به آینده نشان می‌دهد خطر این موضوع نسبت به گذشته، بیشتر است؛ به‌خصوص آنکه احساس ازخودبیگانگی و به حاشیه رانده‌شدن در جوامع عربی و همچنین در میان مسلمانانی که در جوامع غربی زندگی می‌کنند کاهش خواهد یافت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.