|

«رخ دیوانه» چه می‌گوید؟

بازی ماهرانه با تماشاگر

کوروش جاهد: فیلمی جوان‌گرایانه از فیلم‌سازی میانه‌سال که از تحرک و داستان‌پردازی کافی یک فیلم سرگرم‌کننده برای مخاطب برخوردار است؛ حکایت جوانانی از نسل امروز که دنیای مجازی و به طور مشخص شبکه «فیس‌بوک» آنها را گرد هم آورده و به‌تدریج وارد ماجراهای عجیب و پیچیده می‌کند. حکایت دوجوان از طبقات نسبتا فرودست جامعه که به‌واسطه ارتباطات ایجادشده در شبکه مجازی، با جوانانی از طبقه مرفه‌تر همسفر شده‌اند تا جایی که ماجرای ورود ماجراجویانه به یک خانه متروک و شرط‌بندی خیره‌سرانه این جوانان بر سر ورود به خانه، حساب آنها را کم‌کم از هم جدا می‌کند. سالیان سال است که سینما در تمام جهان، در حیطه داستان‌گویی و بازی‌کردن با برداشت‌های مخاطب درباره روایت فیلم به دلایل و انگیزه‌های مختلف دست به نوآوری‌های مختلفی زده است، از متحیرکردن مخاطب در انتهای فیلم «نیش»، (ساخته 1973جورج روی هیل) که در انتها متوجه می‌شویم شخصیت‌های متخاصم فیلم به‌ناگاه همدست و همسو بوده‌اند و تمام آنچه در طول فیلم رخ داده، نوعی بازی ماهرانه با ذهن تماشاگر بوده، یا فیلم مشهور «راشومون»، (ساخته آکیرا کوروساوا، ‌1950) که به‌منظور نمایش عدم‌قطعیت در نگاه‌های افراد مختلف نسبت به یک ماجرای واحد، دست به خلاقیت‌های روایی زده‌اند، تا فیلم‌هایی مانند Memento (ساخته سال2000 کریستوفر نولان) که از جنبه‌های فلسفی بیشتری برخوردار بوده و به‌منظور نمایش دیدگاه‌های مختلف و گوناگون درباره پدیده «زمان» و نمودیافتن سینمایی تئوری‌های دیگرگونه در حیطه «زمان» آثاری را پدید آورده‌اند، تا به‌عمد پیش‌فرض‌های قبلی روایت و تعقیب داستان‌های سینمایی را دچار آشنایی‌زدایی و بازنگری کنند. با چنین پیشینه‌ای در سینمای جهان و نمونه‌های بسیار انگشت‌شمار در سینمای ایران (مانند فیلم «چه کسی امیر را کشت»، که البته بیشتر از هرچیز متکی به دیالوگ‌گویی‌های افراطی شخصیت‌های فیلم جلو دوربین است)، اکنون شاهد اثری از ابوالحسن داوودی هستیم که هم‌زمان با فیلم مشابه دیگر ساخته‌شده در سال گذشته یعنی «عصر یخبندان»، ساخته مصطفی کیایی، به پرداخت روایتی متفاوت از روایت‌های خطی همیشگی داستان‌گویی در سینما می‌پردازد. هرچند در نمونه‌های خارجی، روایت‌هایی اینچنین معمولا با انگیزه درهم‌ریختن تصورات همیشگی و کهنه‌شده مخاطب در زمینه روایت سینمایی انجام می‌گیرد؛ ایجاد روایت‌های جذاب‌تر و متفاوت‌تر در سینما مخاطب را با حیطه‌های جدیدی از تجربه سینمایی و لذت و درک گونه‌های مختلف سینما آشنا می‌کنند. اما در فیلم «رخ دیوانه»، نوآوری و جذابیت روایت داستان، غیر از گرایش کنجکاوانه در مورد شخصیت‌های جوان و ظاهرا سرزنده فیلم، برقراری رابطه‌های جالب کلامی بین شخصیت‌ها، موتور اصلی حرکت داستان روبه جلو است. هرچند درنهایت فیلم، پیام چندان قابل‌توجه و دقیقی از پس همه این ماجراها به ما ارائه نمی‌دهد و این پرسش را در درون خود ایجاد می‌کند که آیا چون شخصیت‌های جوان و قاعدتا دردسرساز فیلم به‌واسطه قرارهای یک شبکه مجازی با هم آشنا شده‌اند، پس باید اصولا نسبت به ماهیت چنین شبکه‌هایی با تردید نگاه کنیم؟... یا اگر آشنایی شخصیت‌های فیلم در فضایی غیراز شبکه‌های مجازی اتفاق افتاده بود هم می‌توانستیم شاهد چنین درگیری‌ها و نابسامانی‌هایی در زمینه اخلاقیات این جوانان باشیم؟ چراکه به‌هرحال وقتی فیلمی قرار است مثلا در اینجا به ماهیت و کیفیت رابطه‌ها در شبکه‌های مجازی بپردازد، برای تأثیرگذاری بیشتر و طرح صحیح‌تر مسئله، لاجرم باید بتواند ایجاد چنین شرایطی را در شکل‌گیری رابطه‌های انسانی از سایر شرایط موجود متمایز کند. به بیان ساده‌تر باید دید آیا اگر همه این جوانان به شیوه‌ای غیراز ارتباط فیس‌بوکی باهم آشنا می‌شدند، آیا باز هم این حوادث برایشان اتفاق می‌افتاد یا نه؟ ضمن اینکه طبق معمول سالیان اخیر سینمای ایران، در زمینه شخصیت‌پردازی، شاهد تحرک نفس‌گیر جوانانی هستیم که مهم‌ترین خصوصیت‌شان سربه‌هوایی و هیجانات مخرب و غیرمسئولانه و پشت‌هم‌اندازی و ریاکاری است و متأسفانه خصوصیت مشخص دیگری از این جوانان معرفی نمی‌شود. هرچند فیلم تلاش می‌کند شخصیت‌های جوان فیلم را قربانی خانواده‌هایی ازهم‌گسسته و دارای گذشته تاریک و دردناک معرفی کند، اما متأسفانه باز هم در میان همه این شخصیت‌ها، انگیزه مثبت و قابل‌دفاعی به چشم نمی‌خورد و شخصیت‌های جوان فیلم در یک نگاه کلی در هیئت افرادی غالبا شرور و ضداجتماعی و بی‌هدف معرفی می‌شوند که در میان همه سرگردانی‌ها و سرخوردگی‌هایشان فاقد هرگونه مسئولیت اجتماعی یا حتی جهان‌بینی مشخص و عمیق هم هستند؛ برای مثال اگر توجیه این باشد که در سینمای جهان هم شاهد چنین شخصیت‌های ضداجتماعی و شروری مانند شخصیت‌های فیلم «نیش» هستیم، باید گفت در آن فیلم و فیلم‌های مشابه، دو شخصیت اصلی فیلم افرادی منحصربه‌فرد هستند که به احتمال زیاد فقط شخصیت فردی خودشان را نمایندگی می‌کنند. درحالی‌که در فیلم «رخ دیوانه» درحال مشاهده کنش جمعی جوانانی هستیم که مشخصا تلاش شده تا به‌نوعی نماینده نسل جوانان امروز باشند و اگرچه به طور جذابی بیننده را با ماجراهای خود همراه می‌کنند اما درعین‌حال، ناخودآگاه قضاوت منفی در مورد انگیزه‌ها و رفتارهای بی‌هدف و افسارگسیخته این نسل را نیز نزد تماشاگر برمی‌انگیزند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.