راهبردی که در دولت گذشته به بیراهه رفت
کار پژوهشگاه، تولید علم و تکنولوژی است نه تبلیغات
فاضل رحیمی . کارشناس حوزه فضا
محمولههای آزمایشگاه فضایی، که تحت عنوان راکتهای کاوش پرتاب میشوند، کاربردهای گوناگونی دارند و طیف وسیعی از تحقیقات مربوط به فضا را پوشش میدهند. مأموریتهای مربوط به پرتاب محمولههای آزمایشگاه فضایی فرصتی منحصربهفرد برای آزمایشهای علمی فراهم میآورند. با پرتاب محمولههای آزمایشگاه فضایی، تجهیزات علمی درون آنها یک مسیر پروازی سهمیشکل را در فضا طی و در نقطه اوج خود، تقریبا حالت بیوزنی پیدا میکنند. در حالیکه مدتزمان کلی حضور این محمولهها در فضا کوتاه است (معمولا بین پنج الی 40 دقیقه که به ارتفاع پرتاب بستگی دارد)، اما همین مدت کوتاه و سرعت کم راکتها، برای بهرهبردن از پدیدههای ژئوفیزیکی در مورد نمونههای آزمایشگاهی مناسب و در پارهای از موارد ایدهآل است، همچنین برای تست تکنولوژیهای مربوطه نیز کافی است. درمجموع، در دنیا سالانه صدها محموله آزمایشگاه فضایی پرتاب میشود و سهم کشورهای پیشرفته نسبت به کشورهای در حال توسعه چندین برابر است. کشورهای پیشرفته این محمولهها را برای توسعه تکنولوژیهای مختلف و تست کاربردی این تکنولوژیها یا برای تولید دانشهای جدید پرتاب میکنند. کشورهای درحال توسعه نیز از این بستر تولید علم و تکنولوژی استفاده میکنند که از آنجمله میتوان به پاکستان اشاره کرد. محمولههای راکت کاوش در پاکستان، بیشتر توسط شرکت سوپارکو، توسعه یافته و پرتاب شده است. این مرکز تا به حال، 200 محموله راکت کاوشی را برای تحقیقات علمی تا ارتفاع 450کیلومتر پرتاب کرده که در مقایسه با کشور ما (که کمتر از 10 پرتاب داشتیم)، بسیار زیاد است، جالب اینکه این کشور نیز ادعای ارسال انسان به فضا را ندارد. کشور مالزی نیز مثال خوب دیگری در این زمینه است. این کشور دو راکت کاوشی دارد که هر دو متعلق به مرکز فضایی این کشور هستند. بر اساس مطالعات انجامشده، کشورهای پیشرفته صنعتی از سالهای دهه 60 میلادی اقدام به استفاده از محمولههای راکتهای کاوشی کردهاند. بیشتر کاربردهای آنها شامل مواردی ازجمله توسعه علوموفنون فضایی و آزمایش تجهیزات جدید و توسعه تکنولوژیهای نو، استفاده از خاصیت بیوزنی به منظور انجام آزمایشهای علمی نظیر رشددادن کریستالهای موردنیاز صنعت، تست زیرسیستمهای موردنیاز و کاربردی ماهوارهها در محمولههای آزمایشگاه فضایی قبل از استفاده در ماهواره، اهداف علمی و آموزشی و تحقیقاتی مربوط به اتمسفر میانی جو و اندازهگیری پارامترهای مختلف به منظور استفاده در هواشناسی و شناخت بهتر محیط فضا، تحقیقات بیولوژیکی، ژنتیکی و تحقیقات زیستفناوری و تحقیقات در مورد تشعشعات کیهانی یا مأموریتهای عکسبرداری و تحقیق در چگالی و غلظت لایه ازن و تحقیق درخصوص لایه یونوسفر و تحقیقات درخصوص میدان مغناطیسی و تحقیقات درخصوص تشعشعات خورشیدی بوده است. علاوه بر این کشورها، کشورهای در حال توسعه نیز با توجه به میل شدید برای پیوستن به کشورهای دارای فناوری فضایی، تلاشهایی را دراینراستا آغاز کردهاند. درواقع برای ورود جدی به حوزه فضا (به منظور دارابودن تکنولوژی بهرهبرداری از ماهوارهها و پرتاب آنها)، لازم است امکان ارزیابی سیستمهای ساختهشده در داخل کشور با کاربری فضایی فراهم آید که این شرایط با داشتن فناوری ساخت و استفاده از محمولههای آزمایشگاه فضایی، متصور و درعینحال کاربردی است. همه کشورهایی که خواهان ورود به عرصه فضایی هستند و برنامه مدونی برای پیشرفتهای علمی کشور در زمینه فناوریهای مربوط به فضا دارند، همگی استفاده از محمولههای آزمایشگاه فضایی را برای این مقاصد در دستور کار خود قرار دادهاند، همچنین برای توسعه علوم طراحی و ساخت ماهواره، برای بهکارگیری این محمولهها جهت انجام آزمایشهای مربوط به زیرسیستمهای ماهواره در شرایط نزدیک به خلأ اقدام کردهاند و نیز ساخت و پرتاب این محمولهها را به عنوان زیرساختی فنی و تکنولوژیکی برای دستیابی به پرتاب ماهواره با پرتابگرهای بومی قلمداد میکنند. اکثر کشورهای دنیا برنامه پرتاب محمولههای آزمایشگاه فضایی را در برنامه توسعه تکنولوژی خود دارند و هر سال چندین محموله پرتاب میکنند. اصولا محمولههای آزمایشگاه فضایی، ابزاری برای توسعه تکنولوژیهاست و هم کشورهای در حال توسعه و هم کشورهای پیشرفته، مطابق نیاز خود از این بستر توسعه تکنولوژی استفاده میکنند. راهبرد پرتاب محمولههای آزمایشگاه فضایی از سالها پیش در دنیا شروع شده و در کشور ما نیز این راهبرد تقریبا از سال80 با امضای توافق بین دو وزیر دولت اصلاحات، آقایان «شمخانی» وزیر دفاع و دکتر «معین» وزیر علوم و تحقیقات شروع و سنگبنای ایجاد آزمایشگاه فضایی در سال80 در پژوهشکده هوافضا گذاشته شد. در این توافقنامه یکصفحهای، مقرر شد پژوهشکده هوافضا با همکاری وزارت دفاع نسبت به ایجاد بستر آزمایشگاه فضایی با طراحی و ساخت محمولههای آزمایشگاه فضایی اقدام کند و وزارت دفاع در پرتاب و عملیات پرتاب و تعریف صورتمسئله فنی محموله آزمایشگاه فضایی (محموله راکت کاوش) همکاری کند. با این توافقنامه، اولین قدم با تعریف پروژههای مطالعاتی راکت کاوش شروع و اولین محموله آزمایشگاه فضایی تعریف شد. هدف این آزمایشگاه فضایی، اندازهگیری پارامترهای محیطی و نیز تست پلتفرم مجموعه بود. این محموله در سال85 پرتاب شد، ولی موفقیتآمیز نبود. محموله دوم با اهداف محموله اول، بازطراحی و در سال87 با موفقیت تا ارتفاع 40کیلومتری پرتاب شد. در این کاوشگر، دانش برخی زیرسیستمها مثل بازیابی و جدایش و تلهمتری از ارتفاع 40کیلومتری تست شد. کاوشگر بعدی در سال88 پرتاب شد و تا ارتفاع 55کیلومتری، برخی تکنولوژیهای مورد نیاز برای آزمایشگاه فضایی را تست کرد و در سال89، راکت کاوش بعدی پرتاب شد این پرتاب در ارتفاع 125کیلومتری انجام شد و در این ارتفاع، تکنولوژیهای تلهمتری، بازیابی و جدایش و برخی تکنولوژیهای زیستفناوری تست شد. این روند تولید و تست تکنولوژیهای زیرساختی تازه به مرحله میانه بلوغ خود رسیده بود که رئیس سازمان فضایی، راهبرد راکت کاوش و ایجاد آزمایشگاه فضایی به منظور تولید تکنولوژی و دانش فضایی را منحرف و راهبرد انحرافی اعزام فضانورد را در قالب راکتهای کاوش تبلیغ کرد، غافل از اینکه راهبرد اعزام انسان در خیلی موارد با راهبرد راکت کاوش متفاوت است، به عنوان مثال، شکل سازهای راکتهای کاوش از هندسه استوانهای بهره میبرند، در حالیکه کپسولهای اعزام انسان دارای هندسه مخروطی هستند و مسیر دستیابی به یک آزمایشگاه فضایی به منظور توسعه تکنولوژیهای مورد نیاز و بهرهگیری از فضا برای نیاز کشور و درآمدزایی از فضا را تغییر داده و به سمت تبلیغاتی و پرهزینه و بودجهخور اعزام فضانورد منحرف کردند و عملا پروژه ایجاد یک آزمایشگاه فضایی کاربردی را از بین بردند. تخریب راهبرد توسعه در مسیر تبلیغات راهبرد ایجاد آزمایشگاه فضایی کاربردی به منظور بهرهگیری از فضا در جهت نیاز تحقیقاتی کشور، با امضای توافقنامه بین دو وزیر دولت اصلاحات شروع شده و طی 10سال، مسیر خوبی را طی کرده بود و در میانه راه بلوغ کاربردی خود بود که توسط دولت گذشته از بین رفت و از سال89 تا سال92 دستاوردهای 10ساله این راهبرد، در قالب اعزام فضانورد تبلیغ شد و در پرتابهای این چهار سال، یک متر به ارتفاع و تکنولوژیهای 10ساله اضافه نشد و از نظر تکنولوژی و تغییر شرایط محیطی نیز پیشرفت محسوسی ایجاد نشد و فقط با تبلیغات، بودجههای کلانی اخذ و این بودجهها در اهداف دیگر هزینه شد و تنها قدم مثبت، ساخت ماکاپ کپسول اعزام فضانورد در سال93 با هندسه مخروطی اعزام انسان و رونمایی از آن در نمایشگاه بود. حال با تدبیر دولت و اصلاح ساختار و احیای پژوهشگاه هوافضای سابق، امید آن میرود راهبرد گذشته نیز احیا شده و پژوهشگاه به مسیر تولید علم و تکنولوژی کاربردی بازگردد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.