بررسی سینما و تلویزیون افغان در گفتوگو با محسن حسینی
در افغانستان فیلم تولید نمیشود
فرانک آرتا
جدا از پرداختن به بحث مهاجرت و آسیبهای آن در فیلمهای ایرانی، سینمای ایران به مسائل و مشکلات مهاجران بهویژه افغانها توجه ویژهای داشته است. هرچند بیشتر موضوعات از منظر طرح دردها و رنجها بوده، اما هنوز هم جای چنین مباحثی خالی است. برخی از مهاجران افغان بهدلیل مشکلات کشورشان تابعیت ایرانی گرفتهاند و برخی هم نه. در این مسیر برای روشنشدن وضعیت سینماگران افغانستانی ساکن ایران، با محسن حسینی، هنرمند افغانستانی، که سالها در ایران بوده و حتی تحصیل کرده، به گفتوگو نشستیم و اینبار مسائل را از زاویه دید یک افغان بررسی کردیم:
متولد تهران هستید یا افغانستان؟ کودک بودم که همراه خانوادهام به ایران مهاجرت کردم. به چه دلیل؟ آن زمان دقیقا سال 1361 بود. من هفت، هشتساله بودم که همراه خانواده وارد ایران و در مشهد ساکن شدیم. آن زمان شروع به درسخواندن کردم. تا چه مقطعی درس خواندید؟ راهنمایی و دبیرستان را خواندم. در رشته کارگردانی دانشگاه صداوسیما پذیرفته شدم و به دانشگاه راه یافتم. دانشکده صداوسیمای تهران؟ بله. درسخواندن را دوست داشتید؟ بله. دانشآموز درسخوانی بودم. ضمن درسخواندن، کار هم میکردم. جالب است بدانید من و خداداد عزیزی هممدرسهای بودیم. بعد به دبیرستان حاجتقی آقابزرگ رفتم. رشته من تجربی بود و در دبیرستان همکلاس شدیم. الان هم با یکدیگر مراوده دارید؟ نه. از وقتی به سمت فوتبال رفت، دیگر از هم خبری نداریم. ظاهرا گرایش شما چیز دیگری بود؟ بله. فرق میکرد. همه به امید اینکه دکتر شوند، در رشته تجربی تحصیل میکردند. اما خداداد عزیزی فوتبالیست شد و من هم هیچ! اگر درست گفته باشم، آن زمان جنگ عراق علیه ایران بود؟ دقیقاً. در جنگ ایران و عراق من در مقطع راهنمایی درس میخواندم. در دوران دانشجویی فضا چگونه بود؟ فضای دانشکده خوب بود. خیلی برایم دشوار نبود. چون تجربه زندگی در ایران را داشتم. با من مثل یک ایرانی برخورد میشد. طبیعی است. چون ایران و افغانستان در مواردی هویت مشترک دارند. البته. اما به روحیات آدمها هم مربوط میشود. روحیات آدم در کودکی با روحیاتش در بزرگسالی کاملا متفاوت است. دبیرستانی که درس خواندم، خیلی خوشنام نبود! اما آنجا بچه درسخوانی بودم. به نظرم، شما میخواهید به نکته دیگری اشاره کنید؟ مثلا؟ مثلا میخواهید بگویید شما در واقع جزء بچههای تیزهوش مدرسه بودید، اما چون مهاجر بودید، به آنچه میخواستید، نرسیدید؟ بله. شرایط قبولی را داشتم. من در راهنمایی با معدل 20 فارغالتحصیل شدم. در کنکوری هم که گذاشته بودند، شرکت کردم و پذیرفته شدم، ولی نشد! خب، شاید به وضعیت تابعیتتان مربوط میشد؟ بله. شما بهطور غیرقانونی وارد ایران شدید؟ آن زمان مدارس فقط اتباع ایران را میپذیرفت. پس شما جزء اتباع ایران به حساب نمیآمدید؟ نبودیم. پناهنده بودیم. با همه اینها، وارد دانشکده شدید؟ بله. در دوران دانشکده فیلم نساختید؟ چند کار کوتاه ساختم. البته در فاصله سال 75-74 به افغانستان رفتم و دوباره به ایران برگشتم. چرا دوباره به ایران بازگشتید؟ آن زمان که به افغانستان برگشتم، طالبان در افغانستان تسلط پیدا کرده بودند و شرایط سخت شده بود؛ درست همان دو سالی که من از ایران به افغانستان رفتم. بنابراین منتظر فرصتی برای برگشتن دوباره بودم. تا اینکه سال 1385 دوباره به افغانستان برگشتم و الان هم مستقر هستم و گهگاهی به ایران میآیم. خانواده هم با شما برگشتند؟ خانواده هم با من برگشتند، اما فعلا مشهد ساکن هستند. شرایط و نحوه فعالیت هنریتان در افغانستان به چه شکل است؟ ما بعد از مدتها، با امید و آرزو به کشورمان برگشتیم. حتما شما برخورد طالبان با هنر و هنرمندان را شنیدهاید که اصلا برخورد خوبی نبود. تلویزیونها یا نوارهای کاست را میشکستند. موسیقی و سینما را ممنوع کرده بودند. عکاسی هم ممنوع شده بود؟ اجازه عکاسی نداشتیم، مگر در موراد خاصی! وضعیت برای زنان بدتر بود؟ آنها که اصلا نمیتوانستند بدون یک مرد، از خانه بیرون بیایند! شرایط سختی بود. فضای ترسناکی، حاکم شده بود. اما وقتی سال 85 به افغانستان برگشتیم، شرایط کمی بهبود یافت. گفتید با امید و آرزو به افغانستان برگشتید. چطور شروع کردید. حالا دیگر شغل اول شما سینما شده است؟ من دوران راهنمایی و دبیرستان نقاشی میکردم. جزء دانشآموزانی بودم که در مسابقات طراحی و نقاشی، در استان خراسان مقام آوردم، یعنی اینطور نبود که با واردشدن به دانشگاه، کار هنری را شروع کنم. کاریکاتور میکشیدم. خیاطی هم میکردم و از این طریق خرج زندگی را درمیآوردم. در کارگاههای گلدوزی و خیاطی کلی کار کردم و در کنارش کارهای هنری هم انجام میدادم. اما متأسفانه در آن سنی که باید یاد میگرفتم، به کلاسهای نقاشی نرفتم! بهدلیل شرایط اقتصادی بدی که داشتم همیشه پیوندی با کارهای هنری داشتم. حتی میتوانستم گرافیک و نقاشی بخوانم و بهعنوان ابزار در سینما به آنها نگاه کنم، چون سینما مخاطب عامتری دارد. هیچوقت بهدنبال شهرت سینما هم نبودم و بهدنبال ابزاری میگشتم تا حرفم را بزنم. الان نظرم این است که برخی وارد سینما میشوند که پولدار شوند. این برداشت عام مردم است. باید پول داشته باشی تا فیلم بسازی. هنر فیلمسازی نیاز به سرمایهگذاری دارد و این برای ما شاید مقدور نبود! ورود من به افغانستان اینطور بود و اگر نمیتوانستم حرفهای وارد این کار شوم، عملا ادامه فعالیت در این حوزه میسر نبود. بنابراین باید بهطور مشخص وارد تلویزیون میشدم که شدم. افغانستان چند شبکه تلویزیونی دارد؟ افغانستان از قدیم رادیو و تلویزیون دولتی داشت، منتها با روی کارآمدن حکومت طالبان، آنها را تعطیل کردند. در رادیو هم موسیقی تعطیل شد و فقط اخبار باقی ماند. بعد از طالبان شرایط مساعدتر شد. این زمینه فعالیت را چه کسی فراهم کرد؟ شرایط اجتماعی باعث شد تلویزیونهای خصوصی متکی بر سرمایهگذاری، فعالیت بیشتری داشته باشند. چگونه این سرمایه وارد افغانستان شد؟ سرمایهگذاران خارجی و تاجران روی این مسئله سرمایهگذاری کردند. الان چند تلویزیون خصوصی وجود دارد؟ فکر میکنم بیش از 30 شبکه تلویزیونی در افغانستان وجود دارد. شبکهای نداریم که مجوز نگرفته باشد. یعنی در جامعه آنقدر پتانسیل وجود دارد که اینهمه شبکه تلویزیونی تأسیس شده؟ بله. وضعیت شبکههای دولتی چگونهاند؟ تنها یک شبکه دولتی وجود دارد به نام تلویزیون ملی افغانستان که آن هم بیننده ندارد. چرا؟ چون دولتی است. مثلا در آن، سریال یا فیلم پخش میکنند؟ پخش میشود. اما ساختار قدیمی دارد. در کنداکتورشان چه برنامههایی جای میگیرد؟ برنامههای خبری دارد که حدودا یک ساعت طول میکشد و خستهکننده است. البته مخاطب این امکان را دارد که میان کانالهای موجود، برنامه مورد علاقهاش را انتخاب کند، یعنی اگر اتفاقی بیفتد، شبکههای خصوصی زودتر خبر را پوشش میدهند تا تلویزیون دولتی. این تلویزیون جایگاهش را برای مخاطب بهدلیل ساختار قدیمی و محافظهکاریای که دارد، از دست داده است. شبکههای خصوصی میتوانند به دولت انتقاد کنند؟ بله. شما در کدام شبکه تلویزیونی خصوصی حضور داشتید؟ شروع کارم با تلویزیون ملی افغانستان بود. مسئول گرافیک تلویزیونی بودم. بعد دیدم نمیتوانم آنجا کار کنم و بهنوعی از این تلویزیون اخراج شدم. متولی این شبکه کجاست؟ زیرمجموعه وزارت فرهنگ افغانستان است. بعد از آن به کدام شبکه رفتید؟ شبکه خصوصی صبا. چگونه شبکهای است؟ سریال و فیلم سینمایی پخش میکند. اما قطعا سینمای افغانستان با سایر کشورها تفاوتهایی دارد، مثلا سینمای هند سینمای قهرمانپرور است. به نظر من، انسان جهان سومی در اجتماعی که زندگی میکند، با هزار مشکل در زندگی شخصی خودش دستوپنجه نرم میکند. درواقع میخواهد حقش را بگیرد. نداشتههایش را در زندگی خصوصیاش برآورده کند. فیلم هندی نمونهای از اتفاقاتی است که من گفتم. وقتی مخاطب افغانی آن را میبیند، رؤیاهای خود را در آن مجسم میکند. آیا سریالهای ایرانی در افغانستان پخش میشود؟ در برخی از شبکهها سریالهای تلویزیونی ایرانی هم پخش میشود. در مقایسه با یکدیگر، فیلم هندی برنده است یا ایرانی؟ این یک مقایسه آماری است. منظورم مقایسه احساسی و عاطفی بود؟ شروع پخش سریالها در افغانستان با سریالهای هندی بود. اما دیگر برای مخاطب خیلی راضیکننده نیست. الان فضا، فضای سریالهای ترکی است. ما از دو فرهنگ حرف میزنیم؛ فرهنگی که از دل پاکستان میآید و مهاجران افغانی که فیلمهای هندی را دوست دارند و البته جماعتی که سابقه حضور در ایران را دارند و با سریالهای ایرانی بهتر ارتباط برقرار میکنند. در حال حاضر شغل شما در افغانستان چیست و در کدام شهر افغانستان زندگی میکنید؟ من در کابل زندگی میکنم. شغل اصلی من در حوزه رسانه است؛ تولید فیلم مستند انیمیشن. پس تهیهکننده هم هستید؟ نه، من کارگردانم که سفارش میگیرم و فیلم میسازم. گاهی این سفارشها، مطابق میل من است و گاهی هم نیست. دراینمیان، مطلوب شما چیست؟ دوست دارم در سینمای داستانی کار کنم. حرفهایی برای گفتن دارم که دوست دارم بزنم. وضعیت فعلی سینمای افغانستان چگونه است؟ بارقههایی از نوگرایی را در آن میتوان دید؟ یک دوره سخت و سیاه را پشتسر گذاشتیم. از سال 1357 شمسی تا سال 1381دوران بدی داشتیم. قبل از آن، کابل نزدیک 14 الی 18 سالن سینما داشت. فیلمهای هندی نمایش میداد و اکثر سالنها پر بود، مثلا ما بچه بودیم. گریه میکردیم تا خانواده ما را به سینما ببرند. ولی دورهای آمد که در کابل درگیریها زیاد شد. سینماها تعطیل شدند و فقط بناهایی باقی ماندهاند. در دهه 40، سازمانی زیرمجموعه وزارت فرهنگ به اسم «افغانفیلم» معادل سازمان سینمایی ایران تأسیس شد که یک جای دولتی است و تولید فیلم در اختیار آنها قرار گرفت. سینمای شما هم دولتی است؟ بله. سابقه سینمای افغانستان به چه سالی برمیگردد؟ به سال 1920 در دوره اماناللهخان که پادشاه افغانستان بود. او کسی بود که با همسرش برای نخستینبار تئاتر اجرا کرد. او تجددگرا بود. درباره افغانفیلم میگفتید؟ افغانفیلم، نهادی دولتی است که در دهه 40 شمسی تأسیس شد. آرشیو زیادی از فیلم به شکل نگاتیو در آن وجود دارد که باید بهروز شود. پس شما هم مکانی به اسم فیلمخانه دارید؟ تعدادی از فیلمهای آن سوزانده شد. تعدادی از آن هم بهدلیل همکاری کارمندان احیا شد. آنها فیلمها را مخفی و از سوزاندهشدن آن جلوگیری کردند. بیشتر فیلمها سینمایی بود؟ بیشتر فیلمها مستند بودند. اما در میان آنها داستانی هم وجود دارد. کارمندان «افغانفیلم» در افغانستان دورههای آموزشی دیده بودند یا خیر؟ در زمان کمونیستها در شوروی سابق یا در هندوستان آموزش دیده بودند. الان «افغانفیلم» چه سرنوشتی دارد؟ الان نهادی دولتی است که تولید ندارد. تنها چیزی که وجود دارد، آرشیوی غنی از فیلمهای مستند و داستانی است. فیلمسازان مهم افغانی چه کسانی هستند؟ در زمینه سینمای داستانی صدیق برمک. همایون مروت؟ از دوستان و همدورهایهای آقای برمک بود. همایون پایی هم دارید؟ یک هنرپیشه نسل قدیم است. پس، اینها نسل قدیمی فیلمسازان بودند؟ بله، اما شناختهشده نیستند. دولت افغانستان چه نگاهی به سینما دارد؟ اقتصاد کشور افغانستان ضعیف است و دولت به اندازه سرِ سوزن به سینما بها نمیدهد. نگاه کمپانیهای خصوصی چگونه است؟ در حد تولید سینمای کوتاه و مستند است. سینما به معنی جایی که چرخه اقتصادی داشته باشد، وجود ندارد. چطور میشود کسی مثل آقای برمک فرصت پیدا میکند و فیلم داستانی میسازد؟ تهیهکنندگان خارجی دارند. آقای برمک هزینه فیلمش از افغانستان تأمین نشد. میدانم با چه مشکلاتی فیلم ساخت و فیلمش در افغانستان اکران خصوصی شد. چند سالن سینما در افغانستان وجود دارد؟ چندتایی وجود دارد. هرات دو تا سالن داشت؛ یکی را خراب کردند، یکی هم کار نمیکند. کابل هم سه، چهار سینما دارد. شهرهای کوچک اصلا ندارند. نظرتان درباره سینمای ایران چیست؟ شرایط سینمای ایران بغضآلود و سخت است و به اعتقاد من، سینمای ایران با تنفس مصنوعی نفس میکشد. اما ما چیزهایی داریم که افغانستان ندارد. ما فیلمسازان جهانی داریم. مشکل ابتدایی سینما، سرمایه و پول است. ما بهسختی پول ساخت فیلمهایمان را تهیه میکنیم. ما فیلمسازان خوبی داریم که یا شناختهشده نیستند یا امکانات اقتصادی ساخت فیلم یا تهیهکننده گردنکلفت ندارند. در حدی که بودجه اندکی پیدا کنیم، فیلم میسازیم. شما تا به حال چند فیلم ساختهاید؟ پنج، شش مستند ساختهام. اکثرا سفارشی و تبلیغاتیاند؛ به سفارش مؤسسات و تلویزیونها. حضور آمریکاییها از نظر فرهنگی چگونه بود؟ از نظر فرهنگی هیچ کاری نکردند. نظر شما درباره ایران و مردمش چیست؟ بخشی از خاطرات من در ایران است. هم برخوردهای خوب دیدم و هم بد. مهاجرت، سختیهای خاص خودش را دارد. فیلمسازان زن در آنجا چطور کار میکنند؟ برخی از فیلمسازان زن کار میکنند. اما به طور کلی وقتی درباره سینمای افغانستان صحبت میکنیم، باید در اندازه کوچک صحبت کنیم. الان خانوادهها مخالفتی با کارکردن دخترانشان ندارند؟ لابد ندارند که میتوانند کار کنند. وضعیت فرهنگی افغانستان چطور است؟ تعدادی از خانوادهها میخواهند فضا آزادتر باشد و تعداد دیگری هنوز دلبسته فضای بسته هستند. دولت طرفدار کدام یک است؟ کاری به این چیزها ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.