|

شمس‌تبریزی، حجاب شمس‌تبریزی

حسین گنجی . عکاس و پژوهشگر

ادوارد لوسی اسمیت در کتاب خود - مفاهیم و رویکرد‌ها در آخرین جنبش‌های هنری قرن بیستم- می‌نویسد: «هنر مفهومی شکلی از بیان هنری است که تلاش دارد تا جنبه فیزیکی و ظاهری کار را تا حد ممکن تنزل بخشد و به‌جای آن نیروی ذهنی ناشی از اثر هنری را تقویت کند. هنر مفهومی اساسا از الگو‌های فکری سرچشمه می‌گیرد و در این راه از هر وسیله‌ و موادی که با ذهنیت هنرمند سازگاری دارد مدد می‌جوید». این همان چیزی است که در فرهنگ هنری کانسپچوال نام‌گذاری می‌شود. یعنی به‌نوعی یک کارگردانی هنری برای رسیدن به یک زبان قابل فهم تا هنرمند بتواند تحت آن زبان مفهوم و حرفی را که می‌خواهد منتقل کند را به زبان بیاورد. نکته‌ای که اینجا حائزاهمیت می‌شود این است که هنرمند چه مفهومی را با چه ابزاری می‌خواهد بر زبان براند. گاهی و در عمده این پرفورمنس‌ها هنرمند به‌دلیل اشراف کمی که نسبت به ابزار‌ها و هنر‌های دیگر دارد، در انتقال معنی به مشکل برمی‌خورد. سبک نو است، مفاهیم حجیم‌اند، عوامل بیشتر از یک نفر هستند و هدایت‌گری سخت می‌شود. اینجاست که هنر یک کارگردانی خوب مطرح می‌شود و خودنمایی می‌کند. شما اگر نویسنده خوبی باشید و بخواهید مفهومی را از طریق نمایش‌نامه منتقل کنید، بسیار مهم است که چه‌کسی و با چه ابزار و امکانات و هنری به آن نمایش‌نامه جان بخشد و به نمایش عموم بگذارد. اینجاست که قرائت‌های پس و پیش ماجرا قوت و ضعف می‌یابند. ما در عکاسی این را داریم. گاهی می‌خواهیم مفهومی بارز‌تر شود، تمام صحنه را فلو کرده و بر سوژه فوکوس می‌کنیم یا برعکس می‌خواهیم دست به پنهان‌کاری بزنیم. سوژه یک چیز است ولی حرف ما چیز دیگری‌ است و می‌خواهیم بر محیط فوکوس کرده و سوژه را فلو کنیم. اینجاست که مفهوم را در سر دارد، چه نقاش باشد، چه عکاس، چه یک نویسنده باید بتواند از ابزار فلو و فوکوس‌ به ‌خوبی بهره ببرد و ذهن را راهنمایی کند به همان راه و مسیری که می‌خواهد. مریم آقایی نقاشی است که دست به این سبک به‌نسبت‌نو زده است. او با استفاده از عکاسی در قالب اجرای یک پرفورمنس، حرفی را که می‌خواسته در قالب نقاشی و روی بوم بزند، روی کاغذ چاپ عکس زده است. با یک نظر اجمالی و گذرا تماشاگر شاید احساس کند تمام آن مفهوم قابل ارائه، در کلمه رهایی خلاصه می‌شود ولی نه این‌طور نیست. این اشاره‌های ریز و درشت که در 17قاب از شاید بیش از500 قاب به استناد سخن خود هنرمند، به نمایش درآمده، حکایت عمیق‌تری را برای روایت‌کردن دارند. گراف یا همان ترسیم یا همان نقاشی در اجرای این پرفورمنس به مدد مریم آقایی آمده تا بتواند ذهن مخاطب را به نقطه طلایی مفهوم خود، چیزی که می‌خواسته از آن سخن بگوید، نزدیک کند. او زاویه نور را توانسته به‌خوبی البته به کمک عکاس‌ کارها، حمید اسکندری، انتخاب کند. فضای تیره کار کمک کرده تا تن با تمام وجوه اسارت‌آمیز و خسته‌کننده و تنگش خودنمایی کند. تمثیلی هم می‌تواند باشد بر جهانی که تن در آن‌ گیر افتاده است. یا همان غار مُثُل افلاطونی که تو نمی‌دانی از کجا آمده و به کجا می‌روی و این جدال فکری دست از سر تو برنمی‌دارد. از سوی دیگر تو در درونت هم این فضای تاریک و ناشناخته را‌ داری و خودت در جدال دائمی با آن قرار داری. او این جدال را با باندی که بر دور تن پرفورمر پیچیده شده به‌خوبی نشان داده است. از همین منظر است که عراقی می‌گوید: با دوست مرا همیشه صلح است / با خود بود، ار بود مرا جنگ. چیزی است درون انسان که می‌خواهد تو را «آن» کند. این «آن» در نهاد توست، همان چیزی است که شاید خود انسان از آن بی‌خبر است و روان‌شناسان به آن خودآگاهی می‌گویند. رسیدن به این خودآگاهی توان بیرون‌آمدن از تن و مخاطره فکرکردن را دارد. فکرکردن مخاطره‌ای است که می‌تواند تو را همواره به یک جدال نفس‌گیر میان آنچه هستی و آنچه که باید باشی بکشاند. شاید در نگاهی گذرا تماشاگر بدون آنکه عمیق شود، پی به داستان نبرد و همان مصداق ساده رهایی و آزادی را دریابد ولی به‌هیچ‌وجه این مفهوم همان مفهوم فوکوس‌شده این مجموعه نیست. شاید این مفهوم در بخش فلو کار دیده شود. هرچند این برداشت را من در نحوه کار هم می‌بینم. اینجاست که بر لبه پرتگاه حرکت کرده است. مریم آقایی می‌توانست با تغییراتی، هم در چیدمان و هم در عکس آخر که به‌عنوان عکس نهایی از آن یاد شده بود، ‌این ذهنیت ساندویچی را به‌هم بزند و مخاطب را بیشتر به مفهوم پشت کار و به‌نوعی فلسفیدن نزدیک کند. او این شرایط را مهیا کرده تا تماشاچی تنبل برداشت سطحی خود را بکند و برود و این را می‌توان ایراد کار او دانست. اگر از همان هنر زیبنده نقاشی بهره و کار را به سمت یک نگاه تغزلی‌تری می‌برد، مفهوم خود را بیشتر نمایان می‌کرد و پرفورمر و مخاطب بیشتر به یکدیگر نزدیک می‌شدند. شاید اگر مولانا به دیدار این کار‌ها می‌نشست، با خودش زمزمه می‌کرد: شمس‌تبریزی حجاب شمس‌تبریزی شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.