بهروز غریبپور، کارگردان اپرای «سعدی»
در حق بزرگان ادب جفا کردهایم
رضا آشفته
بهروز غریبپور سال 83 چشمانداز روشنی در ذهن داشت. آن سال اپرای عروسکی رستم و سهراب را بهصحنه آورد درحالیکه چشمانتظار روزی بود تا «اپرای سعدی» جان بگیرد و در آن همه چیز با نیرو و فکر خلاق ایرانی بدون وابستگی به کشورهای دیگر ساخته و پرداخته شود. غریبپور بیش از یک دهه را برای چنین روزی به انتظار نشست تا گروه تئاتر عروسکی آران به سرپرستی او بهواسطه رویصحنه بردن اپراهای عروسکی رستم و سهراب، مکبث، مولوی، تعزیه، حافظ و لیلی و مجنون به یکی از گروههای خلاق و شناختهشده در جهان بدل شود. حالا این کارگردان، نمایشنامهنویس و طراح، سراغ سعدی شاعر و معلم اخلاق رفته و اپرای عروسکیای به همین نام را بر صحنه برده است.
قرار بود اپرای عروسکی سعدی یکم اردیبهشت، روز سعدی، در شیراز رونمایی شود، با انجامنشدن این برنامه چه فرصتی را از کف دادهایم؟ با همراهی دوستان عزیزی که در شیراز داریم توانستیم اپراهای عروسکی مولوی، حافظ و عاشورا را در آن شهر اجرا کنیم. از همان روزهای اولی که این مناسبات را پیدا کردیم، قرار بر این شد که رخوت شبانه شهر شیراز را بهویژه برای گردشگران داخلی و خارجی بگیریم و برنامهمان این بود که در آنجا تماشاخانهای برای اجرای اپراهای عروسکی دایر کنیم. چون گردشگران خارجی وقتی پا به تهران میگذارند، مستقیم یا به اصفهان یا به شیراز فرستاده میشوند. از آنجا هم به تخت جمشید و پاسارگاد میروند. اما شبها برنامه فرهنگی برایشان برنامهریزی نشده است و آنها که در این سفرهای ما با پوستر کارهایمان از اجراهای ما در سطح شهر یا هتل محل اقامت گروه آران باخبر میشدند، خواهان دیدن این نمایش میشدند و اغلب هم به دیدن کارهایمان میآمدند. بنابراین بنا بر خواست محسن جهانی و آقای کمالیسروستانی رئیس مرکز سعدیشناسی میخواستیم یک تماشاخانه دائمی تئاتر عروسکی آران را در شیراز راهاندازی کنیم. همچنین میخواستیم با تولید اپرای سعدی و اجرای مجدد حافظ، گردشگران را با زندگی و آثار این دو بزرگوار که در شیراز آرامگاه دارند، آشنا کنیم. متأسفانه به دلیل اختلال در صدور مجوز و ایجاد سوءتفاهمات، این رونمایی انجام نشد که قصدمان تقویت بنیاد سعدیشناسی بود که چنین برنامهای را میخواست عملی کند. جریان از چه قرار بود و چگونه برطرف شد؟ متأسفانه شایعه شده بود که قرار است کنسرت زنده با حضور خواننده زن برگزار شود که البته خیلی زود این مسئله رفع شد، چون برایشان جا افتاد اپرای عروسکی است و اصلا کنسرت و خوانندهای در میان نیست و استانداری فارس هم اعلام کرد که مجوز اگر در تهران صادر شود، از کار حمایت میکند. با حمایت مرادخانی و شفیعی مجوز هم صادر شد و قرار بر آن شد که از ششم اردیبهشت اجرای تهران برگزار شود و متأسفانه ما رونمایی شیراز را ازدست دادیم. جالب اینجاست که طوری با ما برخورد کردند که انگار اولینبار است داریم اپرای عروسکی اجرا میکنیم. درحالیکه ما اجرای اپرای رستم و سهراب را در زمان خاتمی آغاز کردیم و بقیه اپراها در زمان دولت احمدینژاد اجرا شده بود. متأسفانه هدف ما این بود که فعالیتهای فرهنگی متمرکز در پایتخت را میخواستیم از تهران به یک شهر دیگر ببریم و تمرکززدایی کنیم. شیراز که یک شهر بزرگ است میتوانست با این حرکت دوباره تبدیل به مرکز فعالیتهای فرهنگی شود. چنانچه تبریز و اصفهان هم در کنار شیراز روزگاری قابلیت برگزاری چنین فعالیتها و جریان عمده هنری را داشتهاند. من خودم روزگاری اجرای نمایش سبز در سبز را ابتدا در اصفهان آغاز کردم و بعد آن را به تهران آوردم. فکر کنم در تمام جهان هم فعالیتهای عمده هنری و فرهنگی در چندین شهر بزرگ و حتی متوسط و کوچک کشورهای مختلف انجام میشود؟ بله؛ برای مثال همین چند روز پیش، در میلان ایتالیا اکسپوی 2015 افتتاح شد که یکی از بزرگترین وقایع فرهنگی است که در شهری که پایتخت نیست، برگزار میشود. چه مانعی دارد که شهرهایی غیر از تهران هم بتوانند دچار این تحول شوند و حرکتهای مهم فرهنگی در آنها جریان داشته باشد. این تحول را چگونه ارزیابی میکنید؟ هنرمندان این شهرها هم میتوانند بهجای حضور در تهران، در شهرهای خود ماندگار باشند و ضمن فعالیت در شهر خود از شهرت و اعتبار لازم در سطح کشور برخوردار باشند و هرازگاهی برای دیگر برنامههایشان به پایتخت بیایند و برگردند و دیگر نیازی به کوچ دائم آنها نباشد. چنانچه ما در پروژه حافظ هم، علی زندوکیلی و حامد فقیهی را که هر دو شیرازی هستند، برای خوانندگی اپرا دعوتشان کردیم که برای تمرین و ضبط به تهران بیایند و بعد از پایان، یک یا چند روزه به شیراز برگشتند. این رویکرد به هنرمندان ساکن در شهرستانها هم وجهه میدهد و حضورشان را مؤثرتر میکند تا اینکه همه چیز و همه هنرمندان در تهران متمرکز باشند. ضرورت پرداختن به سعدی آنهم به شیوه اپرای عروسکی چیست؟ برای خوانندگانتان توضیح بدهم که اگر در فضای مجازی یا از راه دیویدی با آثار اپرای عروسکی گروه آران آشنا شدهاند، هنر اپرای عروسکی همافزایی توان و قابلیتهای نمایشهای عروسکی، سینما، تئاتر، انیمیشن و تکنولوژی پیشرفته برای نیل به یک تصویر غنی از هر نظر است و اضافه بر آن موسیقی را در خدمت گرفته است. وقتی شما به آثار بزرگان فرهنگ و اندیشه ما نگاه میکنید، بهندرت این آثار به نثر است. حتی در گلستان سعدی که به تلفیق نثر و شعر پرداخته، بار اصلی بازهم بر عهده شعر است. بنابراین بوستان و گلستان و غزلیات سعدی یک راهحل بیشتر برای پرداختن ندارد و آنهم اپراست. به دلیل اینکه وقتی شعر را دستمایه قرار میدهید باید موسیقی درونیاش را کشف کنید. این باعث میشود که فشردگی معانی از راه صدای آواگر و موسیقی نافذ و در ذهن تماشاگر حک شود. اگر شعر دیده نشود چه اتفاقی میافتد؟ وقتی شعرهای ایرانی به نثر تبدیل میشوند، اثر اصلی خود را از دست میدهند. ما در حق بزرگانمان جفا میکنیم. برای مثال نمیشود یک مجسمه را به یک عکس دوبعدی تبدیل کنید تا بتوانید مجسمه را ببینید. همچنین زمانی ابعاد زیباییشناسانه و محتوایی یک اثر منظوم لمس میشود که موسیقی درونیاش با موسیقی بیرونی ساخته شود. در این تلفیق معنا را همچنان دریافت میکنیم. خودم همواره شیفته این شاعران بودهام و نخواستهام از بیان شعریشان دور بشوم. بههمیندلیل دلم نمیخواست قطعه سومنات را ابتدا تبدیل به نثر کنم بلکه دوست داشتم همان شعر را در اپرا بیاورم و همچنین در دیگر قطعات مانند سعدی در اهرام ثلاثه، مست در مسجد و نظایر این، قابلیتهای خود من از زیباییهای شعر سعدی آمده است. بنابراین منابع شما برگرفته از آثار سعدی است؟ در واقع 99 درصد برگرفته از اشعار خود سعدی است. بهندرت تکبیتی و دوبیتی از دیگران در آن آورده شده است. تقریبا اکثر اشعار در اپرای سعدی از خودش است. در این روش که بانیاش بودم، به داستانها و غزلیات در مجموعه آثارش مراجعه کردهام و در این مواجهه است که این قطعات و اشعار را برگزیدهام. بنابراین سعی کردهام که هماهنگی بین وزن و قافیه و مضمون را حفظ کنم. بنابراین اشعار در ظاهر معلوم نیست که از کجای بوستان و گلستان و غزلیات گرفته شدهاند، بهجز «ای کاروان آهسته رو که آرام جانم میرود»، باید بسیاری از اشعار را جستوجو کرد. حتی در تابلویی که سیاه و روحوضی بهکار گرفته شده، از خود سعدی است؟ این تابلو برگرفته از روح طنز سعدی است. بزرگان ما هر یک بهنوعی با طنز سروکار داشتهاند. میدانید که در مثنوی مولانا در سه جا دلقک با تمام ویژگیهایش آمده است. خود سعدی هم طنز فاخری دارد که کوتاه و موجز است. این داستانهای طنز فوقالعادهاند که من این قطعه را بهصورت اپرای کمیک نوشتهام و وقتی آن را ضبط میکردیم متوجه شدم در عمل هیچ خوانندهای درکی از این قضیه ندارد، برای اینکه سالهاست در کشور ما اپرا اجرا نمیشود. با آنکه ما هم 10، 12سال است داریم اپرا کار میکنیم ولی باز هم سابقهای نداریم. تصور کردم این قطعه نمیتواند روحیه هزل و طنز سعدی را بهشیوه دیگری عملی کند. این قطعه چند مزیت داشت؛ یکی اینکه نشان میداد سعدی با لایههای تحتانی جامعه ارتباط دارد. او در زمان حضور در شیراز با اقشار مختلف نشستوبرخاست میکرده است. او در قطعه کاخ چاپلوسان نشان میدهد که روحیه طنزآمیزی به جهان اطرافش داشته و تلخکان و دلقکان راستگوترین و شجاعترین مردمان هستند که در لایههای تحتانی به نقد زمانه خویش مشغول هستند. سعدی ضمن بیان اوضاع جامعه، به نشر افکار و گروههای مختلف میپرداخت که بابی در نقد ستمگران و حاکمان روزگارش بودهاند. بههرحال اشعار از خود سعدی است و سعی کردهام از زبان غلام و سلطان، تختحوضی اشعار سعدی را بیاورم. این اشعار بعد در چین، در دربار خاقان، حضورش را نشان میدهد. یعنی در لایههای مختلف جاری است. اینطور نیست که در خارج از ایران تأثیر گذاشته، اما در ایران ما بیتأثیر بوده است. چگونه است که در تابلوی اول به حلاج و داستان بردارشدنش پرداختهاید؟ در حقیقت زمانی که روی سعدی کار میکردم، برایم غریب بود که هیچ پژوهشگری راجع به تمایلات عمیق عرفانی سعدی یا تحقیق نکرده یا عمیقتر نشده است. حلاج را در غزلیات و قصایدش و بهخصوص در بوستان احساس میکردم و این نسبت برایم ابهامبرانگیز بود حتی با بودن پژوهشگرانی چون محمدعلی فروغی، علی دشتی و غلامحسین یوسفی باز این نسبت کشف نشده بود. وقتی من متن را بدون صحنه اول نوشتم ماشینم را دزدیدند و این متن هم برده شد. من باید دوباره متن را مینوشتم یا از آن صرفنظر میکردم. روزهایی که به دادگاه و دادسرا میرفتم برای یافتن ماشینم و در خلوتی منتظر بودم، تعدادی آدم زنجیر در پا را همانجا دیدم که انگار ماشین را ندزدیدهاند، سریع رفتم خانه و شروع کردم به نوشتن. اینبار با قطعه حلاج شروع کردم و متن با تردیدی عجیب و غریب نوشته میشد. برخی متنها بود که انگار عمیقتر نخوانده یا اصلا نخوانده بودم، یکی از آنها مقاله ضیاء موحد است که گفته وقتی سعدی به شیراز برمیگردد در خانه ابن خفیف شیرازی سکونت میکند. ابن خفیف شیرازی کسی است که به ملاقات حلاج در زمانی که زندان است میرود، او با آنکه بسیار متشرع است، اما حلاج را ستایش میکرده. با ورود حلاج به متن انگار ماشین را دوباره پیدا کردهام. آیا منصور حلاج و سعدی تفاوتی نداشتهاند؟ زمانی که «کرشمه عشق» دکتر پورجوادی را خواندم آنجا تازه فهمیدم نسبت به سعدی عمیق نشده بودم، چون او در این تحقیق اثبات میکند حافظ و سعدی از نوحلاجان بهشمار میآیند. بههمین دلیل تفاوت منصور با سعدی کاملا آشکار است. سعدی با آنکه در ذهن و سرش در راه حق قدم برمیدارد، اما درد جامعه و انسان را هم دارد و فقط به خودش فکر نمیکرده است. او معلم عشق و اخلاق است و بهظاهر چهره عبوسی هم داشته و مدام در حال تعلیم و تربیت بوده است، اما او یک لایه پنهان هم داشته که میخواستم این را به تماشاگر بفهمانم که در ذهن انسانهای پاکباخته، عاشقانه خدای دوستداشتنی جای گرفته است. اما نسبت به مسائل جامعه هم بیتفاوت نیستند و رابطه حاکمان و زیردستان و به تعبیر خودش رعایا و سلاطین توجه میکرده اند. او سلاطین را نصایح بینظیری کرده. ما هم در اجرایمان آشناییزدایی میکنیم تا تماشاگر هم نسبت به سعدی عمیقتر شود و بداند که او فقط معلم اخلاق و موعظهگر نیست. فکر میکنم شما درباره سعدی چالشمند و کنشگر هستید؟ متأسفانه در دوره جوانی ما، کسانی که علیه سعدی مینوشتند، مقامش را تقلیل میدادند. احمد شاملو، او را بزرگمرد کوچک خطاب میکند! دکتر شریعتی با عباراتی در سعدی را مذمت میکند. آل احمد به بدترین شیوه دربارهاش مینویسد. مهدی اخوان ثالث یک دوره علیهاش بوده اما بعد تغییر مزاج میدهد و بهاصطلاح استغفار میکند و از آن بیراهه بیرون میآید و دچار حیرت میشود. چنانچه عشق از منظر سعدی را در ابتدا آنقدر عادی میبیند که میتواند برای هر ولگرد و عیاشی هم باشد که او به عشق آب و تاب داده است. اخوان معتقد بوده سعدی به این دربار و آن دربار میرفته و مداحی میکرده است. اما 13سال بعد گزارش میکند وقتی به شیراز میرود دربارهاش یک رباعی میسراید: خاکبوس قدم سعدی شیرینسخنت خار بستان و گلستان توام ای شیراز دلم از خامشی مقبره سعدی سوخت آن که گفت اختر تابان توام ایشیراز در حالیکه عشق سعدی بسیار عمیق است و او دارای تجربیات فوقالعادهای است که اینها را در قصیدهها و غزلیاتش آورده. او مدام به اقلیمها و آداب اجتماعی میپردازد و به همین دلیل در حقش بسیار جفا شده است. من هم سعی کردهام در حد توانم نگاه درستی را برای درک سعدی به مخاطبانم عرضه کنم. میخواستم این انسان بزرگ را به این نسل امروزی معرفی کنم. فکر میکنم چون سعدی اهل سفر بوده، شما هم از این الگوی سفر استفاده کردهاید تا ساختاری اینچنین را در نقل روایتهایی از مصر، چین، هند و... در اپرای سعدی نشان دهید؟ باید گفت یکی از زیباترین مسائل سعدی مسئله سفرکردنش است. دکتر حمیدی شیرازی در این رابطه نکته فوقالعادهای گفته است، حافظ، خیام و رودکی و دیگر شعرا مثل امپراتورهای پیش از جنگ جهانی دوم بودند و حیطه امپراتوریشان را ترک نمیکردند اما در جنگ جهانی دوم امپراتور ژاپن از کاخ بیرون آمد و بهنوعی شروع کرد به آفتابیشدن. برای سعدی اما دیدن دنیا یک مسئله است. چو ماکیان به در خانه بینی جور؟ چرا سفر نکنی چون کبوتر طیار از دید او زمین فراخ است و آدمیان بسیار و وقتی جهان را میگردد به فهم بهتری از انسان میرسد. البته امروز هم با وسایل سفر امروزی نمیشود کل دنیا را گشت. برای مثال چگونه است که بپذیریم سفر سومناتش درست است؟ این سفر انجام شده؛ چون به درک درستی از بتها اشاره میکند؛ دلیلش هم این است که با نمایش عروسکی در مصر، یونان و هند باستان بتهایی را بازی میدادند و هدفشان این بوده که به پیروانشان کیش خود را بشناسانند. در معبد اوزیریس در مصر، یک اتاقک محل بازیدادن بت بود. در سومنات این شیوه بازیدادن بت بوده و اصلا خیال صرف نیست و وقتی سعدی از واقعیت میگوید که انسان جمادی را که یک شیئی بیجان است، میپرستد و خدا تصورش میکند، این را با جزئیات شرح میدهد که بیانگر سفر او به هند است چون خیلی موشکافانه به رابطه انسان با انسان، رابطه انسان با حیوان و رابطه صاحبان و متولیان بتها با مؤمنان میپردازد که چگونه مؤمنان را به بازی میگیرند. آنها اینگونه کیش و آیین خود را بر مردم تحمیل میکردند. این سفر بهروشنی انجام شده است. وقتی از زبان ابن بطوطه بهطور مستند تاریخی آمده است که چگونه خنیاگران، اشعار سعدی را در کاخ خاقان چین میخواندند و با زورقهایشان از جلوی کاخ میگذشتند، این نشان میدهد که سعدی و زبان فارسی در چین مهم بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.