فعلا باید تسلیم شد!
احمد غلامی
با چوب میشود آدم کشت اما نمیشود شلیک کرد. حالا این حکایت ناشران و نویسندگان و مترجمان ما است. همه به شیوه غریبی به جان کتاب افتادهاند و با حرص و ولع مینویسند، ترجمه و منتشر میکنند و میخواهند با کتاب شلیک کنند. شهوت غریبی در نوشتن، ترجمه و انتشار دیده میشود. در هیچ دورانی از تاریخ نشر ایران، این سه گروه اینگونه با شهوت دست در دست یکدیگر نداده بودند؛ شهوتی آمیخته به نهیلیسمی مبتذل که از فرایند افسردگی و پوچی مزمن سرچشمه میگیرد و موجب انزال فکری زودگذر میشود. ابتدا برای جریانسازی در ادبیات کیفیت را فدای کمیت کردند و بعد جریانسازی که با آثار نیمبند محقق نشد، تغییر مانیفست دادند و گفتند اگر از انبوه نوشتهها یکی به در آید و ماه مجلس شود بس، که تاکنون نشده است. و به قول ترنابازان جنوبشهر: بر چشم بد لعنت، چشم بدخواه تنگنظر کور. همسرایی ناشر و نویسنده و مترجم: بیش باد. بعد ناشران افتادند به چشموهمچشمی که ماه از نشر آنان بدر شود و در صدر مجلس نشیند، که نشد. انگار فراموش کردهاند که گویند سنگ لعل شود در مقام صبر/ آری شود ولیک به خون جگر شود. همسرایی ناشر و نویسنده و مترجم: بیخیال... چپ میزنی... تئوریزدهای... ذهنی شدی، پراگماتیست باش... تکخوانی ناشر: بابا خل میزنی... واسه اونا نون نداره، واسه ما که آب داره... عجبا! با آقای دکتر ناصر زرافشان نشستهایم. مثالی میآورد از اصفهانِ قدیم. خیابانی در اصفهان بود که راسته تعمیرکاران و صافکاران ماشینهای سبک و سنگین آنجا بود. اگر کسی میخواست توی این راسته تابلویی بالا ببرد، اول از او میپرسیدند شاگرد کی هستی؟ چند سال کار کردی؟ واسه چی میخواهی از اوستایت جدا بشی... و اگر سالها خاک انبار را خورده بود، میگذاشتند تابلو تعمیرگاهش را بالا ببرد. این هم روش اهل هندل، که حداقل تابع سنت تجربه هستند. ناشران، نویسندگان و مترجمان ما تابع چه باوری یا مرجعی هستند؟ تابع بازار، تابع مد، تابع ارضای نیازهای روحی و معنوی خود، یا در فکر ایجاد جریانی اثرگذار و ماندگار در فکر و اندیشهاند؟ با نیت خیر نقد میکنیم و میپذیریم که همگی بهدنبال ارتقای اندیشه و فکر هستند و ایجاد جریانی که از درون آن خوانندگانی تحولخواه و فرهیخته بیرون بیاید. اما اگر اینگونه است، پس انبوه آثار متوسط، ضعیف و بیمایه که از روی یکدیگر تکثیر میشوند را چگونه باید ارزیابی کرد؟ در ترجمه که محشر کبراست، از یک کتاب چند ترجمه به بازار وارد میشود و هرکس به فراخوار تواناییاش در لابیگری کتابش را تبلیغ و ترویج میکند. برخی مترجمان هم هستند که از نویسندگان متن اصلی زودتر ترجمه میکنند یا به طرز حیرتانگیزی کتابی قطور را ترجمه میکنند، آنهم در مدتزمانی که رونویسی از آن حداقل دو برابر زمانی را میبرد که برای ترجمهاش وقت گذاشته شده است. در این آشفتهبازار ترجمه و نشر بود که پویا رفویی، کتاب «ستاره دوردستِ» بولانیو را برای اولینبار ترجمه کرده بود، آن را داد که بخوانم و گفت، روبرتو بولانیو از نویسندگانی است که میشود با او جریان ساخت. جریانی برخلاف جریان داستاننویسی معاصر ایران که بازارزده است و گرفتار اتوریته ناشر. کتاب را گرفتم و آن را خواندم. همینطور بود که مترجماش میگفت. با ذوق نقدی نوشتم و آن را چاپ کردم. بعدها دیدم روبرتو بولانیو چنان فراگیر شد که مترجمان و ناشران برای چاپ این نویسنده مهم، مهجور و ضدجریان غالب، چنان جریان غالبی بهراه انداختند که مات و متحیر شدم. از اینجا بود که یکباره به کشف ناچیزی دست یافتم. اینکه هرآنچه مهم و جدی است در بنگاه ترجمه و نشر فعلی ایران دمدستی، رایج و سخیف میشود. کاری نمیشود کرد. فعلا باید تسلیم شد و نگاه کرد. این تسلیمشدن هیچ ضرری ندارد. درست مانند بولانیو باید «بیگانه» شد: مدتی کوتاه بعد از کودتا در شیلی، زادگاهش، بولانیو را در یکی از ایستهای بازرسی بزرگراه گیر انداختند. سالها اقامت در خارج از کشور باعث شده بود لهجهاش تغییر کند و همین کافی بود تا او را به عنوان تروریست بیگانه دستگیر کنند. هشت روزی در بازداشت ماند و کاملا ممکن بود در این مدت کشته شود. روزی یکی از زندانبانان به سراغش آمد و گفت، مرا نمیشناسی؟ دوستت هستم. دو مرد دوره دبیرستان را با هم گذرانده بودند. و بعد آزاد شد. اتفاق طنزآمیزی که در زندگی ادبی او نیز تکرار شده بود: او نویسندهای بیگانه بود؛ بیگانه با فضای ادبی مسلط. با چوب میشود آدم کشت اما نمیشود شلیک کرد. پس باید سنگر گرفت تا سر فرصت به چوب بدستان شلیک کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.