نگارخانهای به وسعت یک شهر
مسعود کوثری
اتفاق خیلی خوبی در شهر رخ داده است. یک حادثه، یک رخداد، به مفهوم جدید آن. شهر یکپارچه تابلو شده است. شهری که تا دیروز به ما میگفت که «بین خطوط برانید» و مثل بچههای دبستان تصویر خطکشیها را هم به ما نشان میدادند تا اشتباه نکنیم؛ شهری که تا دیروز روی عرشههای پلهای عابرش تبلیغ چیپس و پفک بود؛ شهر تبلیغ انواع و اقسام بانک و گوشیهای تلفن همراه؛ شهر تبلیغ شرکتهای ریزودرشت بیمه؛ امروز به یک جشن بزرگ رنگ و خط و حرکت تبدیل شده است. این یعنی یک اتفاق خوب برای شهروندانی که تا دیروز تنها بهعنوان یک مصرف کننده یا یک جیب پول به آنها نگریسته میشد. شهروندانی که اکنون نهتنها قرار نیست به بانکی برای سپردن پول بروند یا به مغازهای بروند برای خرید چیپس و پفک و آدامس و قهوه و دهها چیز دیگر که معلوم نیست اصلا برای چه مصرف میشوند، بلکه به تماشای یک حرکت بسیار زیبا و ستودنی درباره آمدن هنر به شهر دعوت شدهاند. هنر، سیاهیها و تیرگیهای پلها و معابر را پوشانده و جشنوارهای از رنگ و حرکت به راه انداخته است. راستی چه شد که از کتاب دور شدیم. چه شد که از دیدن آثار هنری غافل شدیم و چشمانمان تنها بهدنبال برندهای تاقوجفت یخچال سایدبایساید و ماشین لباسشویی میگردد. با کتاب قهر کردیم و سر در تلفن همراه کردیم که چندان هم همراه نیست. از رنگ و حجم هم دور شدیم. تنها موسیقی است که چون به چشمان دریده و بیحالت ما وابسته نیست، هنوز جانی دارد، اما از رنگ و طرح دیگر خبری نیست. از اشکال خیالبرانگیز و به تفکر وادارکننده خبری نیست. شاید دیگر به یاد کمتر شهروند ایرانیای باشد که غیر از مونالیزا هم تابلوهای دیگری وجود دارد یا کسانی که فقط نام کمالالملک را شنیدهاند و اگر تصویری ببینند، نمیدانند که از آنِ کدام نقاش معاصر ایرانی است. نقش و رنگ از چشمان بیحالت و خاکستری ما رخت بر بسته است. چشمان بیحالتی که سرگردان اتوبانها، پلها و تونلهای ریز و درشت شهرند و اهمیت شهر را در اینها میدانند، از یادشان رفته است که طرز دیگری هم میتوان دید. اتفاق خوبی که در شهر رخ داده است و با هزار هول و ولا و دقت و مراقبت، واقعا بزرگترین اتفاق هنری برای مردم است. اگر گالریها تنها جایی برای رفتوآمد گروهی اندک از هنرشناسان و هنردوستان هستند؛ اگر مردم عادی و شاید عامی میترسند که پای به مکانی با اسم عجیب و غریب گالری بگذارند و دائم نگران هستند که نکند در آنجا پولی از آنها بخواهند یا سر و وضعشان مناسب رفتن به این دست مکانها نباشد؛ به یک گالری به وسعت شهر پای گذاشتهاند. بهجای «در میان خطوط برانیم»، خطنقاشی زیبای رضا مافی را میبینند که صلای «از صدای سخن عشق ندیدم...» و «باز این چه شورش است...» را سر داده است. دیگر چه میخواهیم؟ صدای پای هنر در شهر پیچیده است. هنر راهی برای بازتعریف جهانی است که در آن زندگی میکنیم. همانگونه که ژاک رانسیر میگوید هنر سه کارکرد مهم دارد: کارکرد ارتباطی، کارکرد انتقادی و کارکرد زیباییشناختی-آگاهیبخشی. هنر هم راهی برای ارتباط و رسیدن به تفاهم درباره زندگی اجتماعی است، هم راهی برای انتقاد از نابسامانی زندگی و جهانی که در آن بهسر میبریم و سرانجام راهی برای تولید زیبایی و آگاهیبخشی به مخاطبان خود و چطور شد که ما مقهور شهر شدیم و بهسادگی تمام دست از هنر شستیم. دیگر از آن ایرانیانی که رجز میخواندند که «هنر نزد ایرانیان است و بس» خبری نیست. کجای کاریم؟ کدام هنر؟ غرقِ غرق زندگی روزمره و همه کسالتها و تکرارهایش شدهایم و این دعوت بزرگ برای پیوستن به ریتم نامعمول زندگی، برای چترها را فروگذاشتن و زیر باران قدمزدن، برای یک شب را بیرونزدن، یک عصر را قدمزدن، بدون چشمگرداندن برای خرید چیزی، یک روز خود را رهاکردن است. به این ریتم پرتپش زندگی بپیوندیم.
*دانشیار ارتباطات اجتماعی دانشگاه تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.