توصیههایی به موازات مذاکرات هستهای
امیرعلی ابوالفتح
رسیدگی به موضوع برنامههای هستهای ایران از سال 1382 که در کانون توجه جهانی قرار گرفت، تاکنون مسیرهای متفاوتی را طی کرده است. زمانی که خبر احداث مرکز غنیسازی اورانیوم نطنز فاش شد، نظام به این جمعبندی رسید که برای خروج از غائله راهافتاده، باید با سه کشور اروپایی انگلستان، فرانسه و آلمان به توافق سیاسی دست یافت. در آن زمان چنین فرض میشد که موضوع برنامههای هستهای ایران یک مسئله سیاسی و نه ضرورتا فنی و حقوقی است و تا زمانی که ایران با نمایندگان غرب- سه کشور اروپایی- به توافقی نرسد، موضوع، عادی نخواهد شد. بههمیندلیل وزرای وقت سه کشور اروپایی به تهران آمدند تا توافقنامه سعدآباد را امضا کنند؛ به این امید که موضوع برنامههای هستهای ایران عادی شود. اجرای دوساله پروتکل الحاقی پیمان منع گسترش تسلیحات اتمی- انپیتی- و پلمب تأسیسات هستهای از جانب ایران ثابت کرد که امیدبستن به سه کشور اروپایی برای حل یکی از بغرنجترین دغدغههای سیاسی- امنیتی آمریکا مثمرثمر نخواهد بود. بههمیندلیل استراتژی حل موضوع از طریق تکیه بر راهحلهای سیاسی با غرب جای خود را به تمرکز بر راهحل فنی و حقوقی داد. در استراتژی جدید، همپای کنارگذاشتن اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی و همچنین، برچیدن پلمبهای نصبشده، مذاکره با آژانس بینالمللی انرژی اتمی شدت گرفت تا با قانعکردن دیدهبان اتمی سازمانملل، راه برای پایاندادن به ماجرای هستهای ایران باز شود. این مسیر تا جایی ادامه یافت که مذاکرات فنی میان ایران از یکسو و فرانسه، آمریکا و آژانس از سوی دیگر برپا شد تا ضمن رفع نگرانیهای فنی طرف مقابل، برای رآکتور تحقیقاتی تهران سوخت تهیه شود. بااینحال، شکست مذاکرات، ایران را به سمت تولید اورانیوم حدودا 20درصدی برای تأمین نیاز این رآکتور سوق داد که تحریمهای شدید را از سوی شورای امنیت سازمانملل و کشورهای غربی بهدنبال آورد. چندسال جنگ ارادهها میان ایران و غرب، سرانجام به دیدارهایی منجر شد که زمینه رسیدن به تفاهمنامه ژنو را فراهم کرد. در این استراتژی، نظام به راهکار قبلی بازگشت مبنیبر اینکه بدون تفاهم سیاسی، امکان حل مشکلات فنی و حقوقی وجود نخواهد داشت. استراتژی جدید البته تفاوت اساسی با استراتژی تفاهم با سه کشور اروپایی داشت و آن این بود که برای نخستینبار پذیرفته شد مذاکرات رودررو با آمریکا در قالب گروه 1+5 انجام گیرد. از آنجا که آمریکا اصلیترین مخالف برنامههای هستهای ایران بوده و هست، مذاکرات ایران و گروه 1+5 در یک سال اخیر به مذاکرات مستقیم و دوجانبه تهران و واشنگتن در موضوع هستهای بدل شده است. اینبار امید است که از طریق حل مشکلات فیمابین ایران و آمریکا درخصوص برنامههای هستهای، راهکار نهایی حل مشکل فراهم شود. گرچه واردشدن آمریکا به مذاکرات با ایران در موضوع هستهای، موفقیتهایی را به دنبال آورده است که اجرای توافقنامه ژنو در سال 1392 و صدور بیانیه سوئیس در سال 1394 از جمله آن است. با این حال، از اظهارات مقامات آمریکایی چنین بر میآید که حتی عمل به خواسته آنان در چارچوب فکتشیت منتشرشده بعد از صدور بیانیه سوئیس کارساز نخواهد بود. رویکرد مقامات دولتی در ایران در دولت کنونی این است که حل نهایی مشکل هستهای، سرانجام راه را برای تنشزدایی با غرب و حل مشکلات میان طرفین هموار کند. با این حال تردیدی نیست که مباحث هستهای عمدتا در عالیترین سطوح همکاری میان کشورها مطرح میشود و تا زمانی که خصومتها و دشمنیها فروکش نکند یا حداقل، تنشها مهار نشود، امیدی به همکاریهای هستهای وجود نخواهد داشت. به عبارت دیگر، تجربه کشورهای دیگر و ضوابط تحمیلشده از سوی قدرتهای بزرگ بر نظام بینالملل نشان میدهد نمیتوان از حل مشکلات هستهای به تنشزدایی رسید؛ بلکه باید ابتدا تنشزدایی انجام گیرد و سپس مشکلات نشأتگرفته از مباحث هستهای، حل و فصل شود. از این رو توصیه میشود به موازات مذاکرات هستهای، مسیر تنشزدایی با غرب آغاز شود تا مابهازای امتیازات واگذارشده از جانب ایران در توافق احتمالی، دستاوردهایی فراتر از امتیازات هستهای باشد. تردیدی نیست که تنشزدایی با تسلیم و وادادگی تفاوت فراوانی دارد و میتوان ضمن حفظ ارزشها و دستاوردهای انقلاب اسلامی، از شدتیافتن خصومتها کاست و از طریق ورود به تعاملات سیاسی- استراتژیک، نیازهای کشور را تأمین کرد. البته تنشزدایی جادهای دوطرفه است که غرب نیز باید به اندازه ایران، راغب به اجرای آن باشد. تحولات منطقهای و وزن جمهوری اسلامی ایران در خاورمیانه نشان میدهد غرب فارغ از لفاظیهای خود علیه جمهوری اسلامی، نیازمند تنشزدایی با تهران است. بهرهگیری از این فرصت بر مبنای سه اصل «عزت، حکمت، مصلحت» میتواند در راستای منافع ملی و آرمانهای انقلاب اسلامی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.