کمی دلواپسی بد نیست
مجید ملکان
1. گمان نمیکنم در شرایط کنونی، حتی برای شیفتگانِ مقام و منصب، پستِ وزارتِ علوم و آموزشعالی جاذبهای داشته باشد. بعد از استیضاح وزیری که خودش پیامدِ رأی عدم اعتماد بود و بعد از رأیاعتمادنگرفتنِ دو وزیر پیشنهادی، کسی وزیر علوم شد که بتواند بحرانِ آن روزها را مدیریت کند یا بهعبارتی «دعوا را بخواباند.» دعوایی که در یکسوی آن، هواخواهان دولت، همه توانِ خود را برسر موضوع بورسیهها گذاشتهبودند و سعی داشتند با نشتدادنِ اطلاعات در مورد بورسیهها، آن را علتالعلل استیضاح معرفیکنند. سوی دیگر ماجرا درپی صیانت از سنگر مهمی چون دانشگاهها و نسپردنِ عنانِ اختیاراتِ آنها به کاندیدهایی بود که معرفیشان «لجبازی» با مجلس تعبیر میشد. حاصلِ آن مصالحه در شرایطی قرار دارد که از یک سو باید دانشجویان و استادانِ هواخواه دولت را ناامید نکند و از سوی دیگر به قول و قرارهای آن مصالحه پایبند بماند؛ قرارداشتن در این میانه، دشوارحالتی است. 2. مدت مدیدی است اخباری که از وضع آموزش و پژوهش در دانشگاهها میرسد بهشدت نگرانکننده است. مکتوباتِ استادانِ صاحبنام و معتبر در روزنامهها و نیز در فضای مجازی با ذکر جزییات و گاهی نامونشانِ مواردِ تقلب دانشجو و استاد، نشانه بحرانِ عمیقی است که فضای دانشگاهی را فراگرفته است. متأسفانه دیگر کسی حتی از شنیدنِ این اخبار متعجب هم نمیشود؛ پیگیری این موضوعات که بیشتر به شوخی شبیه است. نزدیک چهارماه از اطلاعیه 10 آذر دانشگاهِ تهران در مورد ادعای انتحال یکی از استادانِ این دانشگاه میگذرد؛ اطلاعیهای که حکایت داشت دانشگاه «کمیتهای متشکل از برجستهترین استادان مرتبط تشکیل داده تا این موضوع را با سرعت، دقت و جدیت تمام مورد بررسی تخصصی قرار دهند.» به قول یکی از استادان «گمان نمیکنم بررسی این اتهاماتِ خاص به آزمایشِ دیاناِی و یافتنِ نمونههای خون و مو و احضارِ شهود نیازی داشته باشد.» از این مکتوبات، درددلها و افشاها که بگذریم، در خیابانِ انقلاب چنان برای مقالهی ای. اِس. اِس و پایاننامه دادمیزنند که گویی میوه نوبرانه است. تبلیغاتِ درودیوار شهر گواهی بدهد چیزی هست، بیشتر از چیزی. پژوهشِ دکتر حسن حسینی، استاد جامعهشناسی دانشگاه تهران، در تحقیقی که سایتِ فرارو خبر آن را منتشر کرده، مظنه مدارک، پایاننامه و مقاله را هم به دست میدهد. 3. مرور پیشینه تقلب در نظام دانشگاهی حکایت از مزمن و کهنهبودنِ بحران دارد. افشاگری یا تهدید به افشا در مقاطع مختلف و از سوی کسانی که به دفترودستکها دسترسی داشتهاند، نشان از نادرستی انتسابِ موضوع به عده مشخص با گرایشاتِ معین دارد. بورسیههای اخیر بهلحاظ تعداد و ابعاد، نظرگیر و رکورددار است، اما رخنه در این سد از قبل وجود داشته و هرکس آمده اندکی بر آن افزوده تا بدین غایت رسید. بازخوانی این پروندهها و نامبردن از افراد، جز فروکاهی یک بحرانِ عمیق اجتماعی به منازعات جناحی و لوثشدنِ اصل موضوع فایدهای ندارد. 4. به اعتقاد نگارنده، دلیل اصلی وفور و رایجشدنِ تقلب در نظام دانشگاهی فشلشدنِ این نظام است. متهمکردنِ افراد، خاصه دانشجویان، البته آسان است. به همین سبب همه مسئولان صحبت از مجازاتِ دانشجویان و خریدارانِ پایاننامه یا مقاله تقلبی میکنند. اما کسی نمیپرسد این پایاننامهها چگونه تصویب و پذیرفته میشود، نقشِ استادان راهنما و مشاور چیست، فرایند دفاع از پایاننامه چگونه است، گروههای علمی یا هیأت ممیزه دانشگاهها چه نظارتی بر پژوهشها و مقالههای منتشرشده استادان و دانشجویانِ خود دارند. یادمان میرود که بخش اعظم این استادانِ (با رعایت نهایتِ حسنِتعبیر) سهلگیر و سهلانگار از همان رخنههای بزرگ و بزرگترشونده، وارد نظامِ دانشگاهی شدهاند. 5. اطلاعیههای اخیر وزارت علوم و آموزش دانشگاهی در مورد فیصلهیافتنِ موضوع بورسیهها بسیار سیاستمدارانه تنظیم شده است. جز این نیز انتظاری نمیرفت؛ چون وظیفه اولیای وزارتخانه، حلّ یک بحرانِ سیاسی بود. بحرانِ اجتماعی اما سفتوسخت در جای خود باقیاست و چرخه معیوبش تکرار و تشدید میشود. به گمان من، آن حجم وسیع تبلیغات و حملات سیاسی در موضوع بورسیهها و پیونددادنِ امری چنین خطیر به جریانِ غالب پردهبرداری از سیاستهای «آن هشت سال» حرکتِ در بیراهه بود؛ بیراههای که به چنین مصالحه دردناکی ختم شد. موضوع بورسیهها بدونِ توجه به ناکارآمدی نظامِ دانشگاهی، که بحرانِ تقلب از نشانههای آن است، فیصلهدادنی نیست. این زخم دوباره سر باز میکند، خوب است کمی دلواپس سر بازکردنش باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.