اما و اگرهای یک تلسکوپ پرهزینه
«جیمز وب» در راه است
بابک فرهادی
تلسکوپهای فضایی، به تلسکوپهایی گفته میشود که بیرون جو زمین مستقر هستند. معمولا این تلسکوپها در مداری به دور زمین در چرخش هستند. نقاط لاگرانژی زمین-ماه یا زمین-خورشید نیز از دیگر نقاط مناسب برای استقرار این تلسکوپها است. از زمان ابداع تلسکوپها، از آنها در سطح زمین استفاده میکردند اما وجود گردوغبار، رطوبت و عواملی از این دست باعث شد بشر به فکر استفاده از تلسکوپها در فضا باشد. تاکنون تلسکوپهای بسیاری در فضا مستقر شدهاند که ازجمله مهمترین آنها میتوان به تلسکوپ هابل، تلسکوپ اسپیتزر، تلسکوپ کپلر و... اشاره کرد. تلسکوپ اسپیتزر: تلسکوپ فضایی اسپیتزر یک تلسکوپ فضایی است که در طول موج زیرقرمز فعالیت میکرد. مدیریت و بهرهبرداری از این تلسکوپ، به عهده مرکز اخترفیزیک هاروارد-اسمیتسونیان بود. اجرای این پروژه ۸۰۰ میلیون دلار برای آمریکا خرج برداشت. اسپیتزر ۲۵ اوت ۲۰۰۳ از سکوی پرتاب کیپ کاناورال همراه با موشک دلتا ۲ به فضا ارسال شد. مدار اسپیتزر، مدار معمول زمینمرکز نبود بلکه مدار خورشیدمرکز بود. قطر آینه اصلی آن ۸۵ سانتیمتر و از برلیم ساخته شده بود و تا ۵/۵ کلوین سرد میشد. گروهی از ستارهشناسان تا سال ۲۰۱۰، در پروژه مسّاحی وسیع آسمان، به نام «نقشهبرداری گسترده فروسرخ فراکهکشانی اسپیتزر» (SWIRE)، بخش پهناوری از آسمان را (به اندازه ۲۵۰ قرص ماه کامل) رصد کردند. در این رصد، کهکشانهای بسیار قدیمی کشف شدند. تلسکوپ کپلر: کپلر، دیگر تلسکوپ فضایی ساخت ناسا است. هدف مأموریت آن، کشف سیارات فراخورشیدی مشابه زمین است. این تلسکوپ که مأموریتی سهونیم ساله داشت، مارس ۲۰۰۹ به فضا پرتاب شد. این تلسکوپ درخشندگی صدهزار ستاره را در این مدت بررسی کرد تا نشانهای از کاهش درخشندگی بر اثر گذار سیارهای بیابد. ازجمله مهمترین دستاوردهای این تلسکوپ میتوان به کشف سیارهای همانند سیاره زمین اشاره کرد که دانشمندان حدس میزنند احتمالا قابل سکونت باشد. دانشمندان میگویند این سیاره (که کپلر ۶۹ سی نامیده شده است)، همانند سیارههای منظومه خورشیدی ما، در مداری ویژه پیرامون ستارهای میچرخد. این سیاره فراخورشیدی احتمالا نخستین سیاره (غیر از زمین) است که زندگی در آن وجود دارد. جمعبندی یافتههای این تلسکوپ نشان میدهد یکپنجم ستارههای کهکشان راه شیری، مانند خورشید منظومه شمسی ما هستند. با یک حساب سرانگشتی میتوان نتیجه گرفت بیش از ۱۰ میلیارد ستاره شبیه خورشید در کهکشان ما وجود دارد که ممکن است سیارههایی مشابه زمین داشته باشند. تلسکوپ چاندرا: تلسکوپ فضایی چاندرا یا تلسکوپ پرتو ایکس چاندرا نیز دیگر تلسکوپ فضایی ساخت ناسا است که تمام فعالیتهایش در زمینه پرتو ایکس است. این تلسکوپ در ارتفاع ده هزار تا 140 هزار کیلومتری سطح زمین پرواز میکند. این تلسکوپ 1.2 متر قطر و پنج تن جرم دارد. تلسکوپ جیمز وب: مدتی است که ناسا در حال ساخت ابزاری برای بررسی دقیقتر فضا است که 100 برابر قویتر از هابل است و سال 2018 به فضا ارسال میشود. قرار است تلسکوپ فضایی جیمز وب در مأموریت خود، اولین کهکشانهای جهان را به شیوه بیسابقهای بررسی کند. به گفته کارشناسان تلسکوپ جیمز میتواند تا 200 میلیون سال بعد از انفجار بزرگ را رصد کند. ناسا این تلسکوپ را یک ماشین زمان قدرتمند با دید مادون قرمز توصیف میکند که به بررسی جهان در 13.5 میلیارد سال گذشته میپردازد. به نظر کارشناسان، نخستین ستارگان جهان، 30 تا 300 برابر بزرگتر از خورشید ما و میلیونها برابر درخشانتر از آن بودهاند. آنها تنها چند میلیون سال روشن بودند و با انفجارهای بزرگی ازمیان رفتند. جیمز وب میتواند قدیمیترین انفجارهایی از این دست را ببیند. تلسکوپهای فضایی هابل و اسپیتزر توانستهاند بسیاری از کهکشانهای کوچک را شناسایی کنند که بیش از 13 میلیارد سال پیش، با سرعت بسیار بالایی در حال تولید ستارگان جدید بودند. این کهکشانها تنها یکبیستم کهکشان راه شیری اندازه دارند، ولی احتمالا حاوی میلیاردها ستاره بههم چسبیده هستند. آینه بزرگ جیمزوب برای دیدن طول موجهای بلندتر و نور فروسرخ (غیر قابل رؤیت برای چشم انسان) طراحی شده که با استفاده از آن میتوان تا فواصل دورتر و پشت گردوغبارهای کیهانی را مشاهده کرد. بهبیاندیگر این تلسکوپ میتواند درون مراکز تولید ستاره کهکشانها را ببیند. چنین کاری تاکنون غیرممکن بود. برآورد اولیه از هزینه این تلسکوپ 3.5 میلیارد دلار بود اما کمکم هزینهها زیاد شد و به حدود 8.8 میلیارد دلار رسید. بههمیندلیل قانونگذاران آمریکا تصمیم گرفتند هزینههای صرفشده را با موشکافی بسیار، بررسی کنند، بههمیندلیل کار ساخت آن به تعویق افتاد اما ناسا وعده داد که این تلسکوپ را تا اکتبر 2018 به فضا پرتاب کند. این تلسکوپ 6.4 تن وزن دارد و قطر آینه اصلی آن 6.5 متر است که سه برابر بزرگتر از آینه هابل است. جیمز وب که پروژه مشترک سازمانهای فضایی ناسا، اروپا و کانادا است، چهار ابزار از جمله دوربین و طیفسنجهایی دارد که میتوانند سیگنالهای بسیارضعیف را هم ثبت کنند. قابلیت مادون قرمز به این تلسکوپ امکان میدهد اجرام سماوی دوردست را نیز مشاهده کند. همچنین ظرفیت جمعآوری نور جیمز وب، 70 برابر هابل است. برخلاف هابل که دور زمین میچرخد، تلسکوپ جیمزوب در ارتفاع بیشتر و در نقطه لاگرانژی 2 در فاصله 1.5 میلیون کیلومتری زمین مستقر میشود. جیمزوب قرار است روی یک موشک آریان 5 که ساخت سازمان فضایی اروپا است، در اکتبر 2018 از گویان فرانسه به فضا پرتاب شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.