نقش «هابل» در شناخت ماهیت جهان
فارغ از محدودیتهای زمینی
پوریا ناظمی
بیش از چهار قرن پیش، مردی برای اولینبار در تاریخ بشر تلسکوپی کوچک را به سوی آسمان گرفت. زمانی که چشمش را پشت چشمی آن تلسکوپ ساده قرار داد، منظرهای مقابل چشمانش هویدا شد که احتمالا او را شیدا و شگفتزده کرد. زمانی که او از آن منظره خیرهکننده چشم برداشت، هم خود و هم جهانش تغییر کرد. او به هرجا نگاه میکرد، ستارهها را میدید. دشتی خرم و پربار از ستارههایی که در گوشهوکنار آسمان پراکنده شده بودند. او قمرهای مشتری و هلالهای سیاره زهره را دید. روی ماه، سطحی ناهموار را مشاهده کرد و دید خورشید برخلاف ظاهر درخشانش، گاهی غبارآلود میشود و لکههایی بر صورتش مینشیند. به این ترتیب، او درک ما از عالم را برای همیشه تغییر داد و تیر خلاصی بر نظریه زمین مرکزی زد. اما ما هم آنقدر خوششانس هستیم که در سالهای اخیر، تجربهای شاید مشابه تجربه «گالیله» در آن نخستین دیدار را داشته باشیم. ما نیز با دیدن تصویرهای شگفتانگیزی که چشمانِ تلسکوپِ تاریخساز دیگری آن را شکار میکند، نفس در سینهمان حبس میشود. هابل بار دیگر جهان دیگری را پیشروی ما گشود. در طول چهار قرن که از ابداع و اختراع تلسکوپ میگذرد، هربار که توان ابزارهای رصدی ما بهطور چشمگیری افزایش یافته، دید ما از کیهان نیز به شدت تغییر کرده است. امروزه، تلسکوپها در طولموجهای مختلفی، به آسمان نگاه میکنند و اسرار پنهان در اعماق آن را برای ما آشکار میکنند. زمانی در قله مونت ویلسن، در حاشیه شهر لسآنجلس، بزرگترین تلسکوپ آن دوران، به کمک کیهانشناس جوانی به نام «ادوین هابل» آمد تا به ما نشان دهد جهان ما و هرچه در آن است، درحال انبساطی کیهانی است. او جهان ما را بار دیگر تغییر داد و ما فهمیدیم راه شیری ما تنها یکی از جزیرههای کیهانی عالم است. کهکشان ما (به نام راه شیری)، بیش از 200 میلیارد ستاره دارد. بسیاری از این ستارهها، خورشیدهایی مانند خورشید ما هستند و در اطرافشان سیاراتی وجود دارند، اما زمانی عظمت عالم را درمییابیم که به عظمت تعداد و گستردگی کهکشانها در عالم نظر کنیم. البته برای چنین نگاهی ژرف به عالم، به ابزاری استثنایی نیاز داریم؛ ابزاری که توانسته باشد فارغ از محدودیتهای زمینی، به اعماق کیهان نظر کند. روی زمین هر چقدر هم فناوری خود را توسعه دهیم و رصدخانههای بزرگتری بسازیم، همیشه محدود و محکوم به رصدکردن در زیر اتمسفر هستیم. جو زمین، در رسیدن نور ستارههای دوردست، مانع ایجاد میکند. اختلالهای جوی و جریانهای هوایی، کیفیت نور را کاهش میدهند و درنهایت تصویر نهایی شما محدود به شرایط رصدی باقی میماند، اما فراسوی جو فشرده زمین، این مشکل وجود ندارد. تلسکوپی با آینه نهچندان بزرگ که فراسوی جو قرار داشته باشد، میتواند دروازههای جدیدی به سوی جهان باز کند. این کاری است که تلسکوپ فضایی هابل در طول سالهای طولانی خدمتش در مدار زمین برای ما انجام داده است. هابل شاید ارزشمندترین ابزار رصدی موجود در جهان باشد. این تلسکوپ بود که دید ما را از کیهان و آنچه در آن جریان دارد، بهطور اساسی تغییر داد. با وجود این، هرازگاهی این تلسکوپ در کنار تصاویر خیرهکننده و دادههای چشمگیری که تهیه میکند، نماهایی را به زمین میفرستد که فراتر از ارزشهای علمی خود، بهشدت غافلگیرکننده، نفسگیر و خیرهکننده هستند. نگاهکردن و فکرکردن درباره این تصاویر ممکن است نگاهتان به دنیا را تغییر دهد و اگر اندکی عمیقتر به آن نگاه کنید، شاید زندگیتان را متحول کند. تصویر عمیقا ژرف هابل یا «eXtreme Deep Field» یکی از چنین تصویرهایی است. هابل پیشتر تصاویر مشابهی به نامهای ژرف، ژرفجنوبی و فراژرف از آسمان گرفته بود. اما اینبار با کمک ابزارهای عکاسی جدیدی که پس از آخرین مأموریت تعمیر این تلسکوپ در فضا، به آن اضافه شده است، نمای خیرهکننده دیگری تهیه کرده است. بار دیگر به تصویر بالا نگاه کنید. آنچه در این تصویر میبینید تنها یکپانزدهم قطر ماه کامل در آسمان را اشغال میکند. ماه کامل قطری معادل 30 دقیقه قوس در آسمان دارد و این تصویر تنها دو دقیقه قوس از آسمان را اشغال کرده است. آن هم در جایی در صورت فلکی کوره، جایی که خبری از ستارههای درخشان و بازتاب نور کهکشان نیست. این تصویر، در واقع بخشی از مرکز تصویر فراژرف هابل است. تصویری که میبینید، در بخش تاریک آسمان است و تهیه آن حدود 10سال طول کشیده است. زمان خالصی که تلسکوپ فضایی هابل برای نوردهی از این بخش آسمان صرف کرده چیزی حدود دومیلیون ثانیه یا حدود 23روز بوده است. در فضایی که قطر آن تنها یکپانزدهم قطر ماه کامل است و در جایی که بهظاهر هیچ ستارهای وجود ندارد، بیش از پنجهزارو 500 کهکشان در این تصویر دیده میشود. این ژرفترین تصویری است که انسان تاکنون از جهان گرفته است. همه نقطههای نورانی این تصویر، کهکشانهایی هستند که بسیاری از آنها شبیه راهشیری و دارای همان تعداد ستارهاند. باستانیترین و قدیمیترین کهکشانی که در این عکس دیده میشود، حدود 13.2میلیارد سال نوری از ما فاصله دارد. یعنی نوری که امروز در این تصویر میبینید 13.2میلیارد سال پیش، راه خود را به سوی زمین آغاز کرده است. زمانی شکوه این عکس را درمییابیم که به یاد آوریم عمر جهان ما حدود 13.7میلیارد سال است. برخی از این کهکشانها، نخستین مهمانان جهان بودهاند. بار دیگر به عکس نگاه کنید، به جهانی چنین ژرف و عمیق.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.