بازخوانی تاریخ پرشکوه کیهان از دریچه نگاه «هابل»
تلسکوپی که هر لحظه ما را شگفتزده میکند
آیرین شیوایی . دانشجوی مقطع دکترای رشته نجوم رصدی، دانشگاه کالیفرنیا
25 سال پیش در 24آوریل 1990، تلسکوپ فضایی هابل به فضا فرستاده شد، تلسکوپی که نگاه ما را به اعماق کیهان برد و برداشت ما را از کیهان متحول کرد. هابل به جهانی نگاه کرد و پرده از ویژگیهای فضا و زمانی برداشت که تا پیش از آن فقط در ذهن دانشمندان وجود داشت. اکنون پس از 25 سال و پنج مأموریت تعمیری، هابل همچنان هر لحظه ما را با تصاویری که از کیهان ارائه میدهد، شگفتزده میکند. ایده قراردادن تلسکوپی در فضا به سالها قبل از هابل و حتی سالها پیش از تأسیس ناسا و دوره کاوشهای فضایی برمیگردد. «لایمن اسپیتزر»، دانشمند پرآوازه، در سال 1946 مقالهای نوشت که در آن درباره مزیتهای قراردادن یک تلسکوپ در فضا سخن گفته بود. بزرگترین مزیت، قراردادن تلسکوپی در فضا این است که جو زمین دیگر مانعی برای رصد نخواهد بود. جو زمین موجب میشود نور ستارهها و اجرام آسمانیای که از آن عبور میکنند و به زمین میرسند، دچار اغتشاش شوند، به همین علت است که نور ستارههایی که از زمین میبینیم «چشمک میزنند». این اغتشاشات از کیفیت و وضوح رصدها میکاهند. از طرفی جو زمین بخشی از طیف الکترومغناطیس را هم جذب میکند و مانع عبور آن میشود. دانشمندان از آن زمان رؤیای تلسکوپی در فضا را در سر میپروراندند. آن زمان بشر حتی تکنولوژی لازم برای چنین مأموریتهایی را نداشت. چند سال پس از تأسیس سازمان فضایی آمریکا (ناسا)، این سازمان ساخت یک تلسکوپ فضایی را در رأس اولویتهای برنامههای علمی آمریکا قرار داد، اما سالها پس از آن، در سال1977 بود که با پیوستن سازمان فضایی اروپا (اسا)، بودجهای به پروژه تلسکوپ فضایی اختصاص یافت و طراحی و ساخت آن آغاز شد. هشت سال بعد، تلسکوپ فضایی آماده پرتاب بود. هابل، آینهای 2.4 متری دارد و طولش 13متر است. هابل مانند همه تلسکوپهای دیگر کار میکند، یک آینه اصلی و یک آینه ثانویه دارد، با این تفاوت که این تلسکوپ در مداری هر 96 دقیقه یک دور به گرد زمین میچرخد. فاجعه انفجار شاتل «چلنجر» ارسال تلسکوپ را پنج سال به تأخیر انداخت و سرانجام در 24 آوریل 1990 تلسکوپ فضایی با شاتل دیسکاوری به فضا ارسال شد. نخستین تصاویر هابل که به زمین مخابره شد، اصلا آن چیزی نبود که دانشمندان انتظار داشتند. کیفیت تصاویر حتی از برخی از تصاویر تلسکوپهای زمینی هم کمتر بود. مشخص شد تراش آینه اصلی فقط به اندازه یکپنجاهم ضخامت یک برگ کاغذ ایراد دارد و همین مقدار جزئی انحراف، کیفیت تصاویر را تا این اندازه کم کرده است. ایراد آینه موجب ابیراهی کروی میشود. ابیراهی کروی یعنی نوری که به مرکز آینه میرسد و نوری که به لبهها میرسد، در مکانهای مختلفی کانونی میشوند و در نتیجه تصویر کاملا شفاف و دقیق نیست. این اتفاق برای دانشمندانی که روی پروژه کار میکردند و همه دانشمندان دیگر در سراسر دنیا، بسیار ناامیدکننده بود، اما جالب اینجاست که مهندسان و دانشمندان پروژه با بررسی تصاویر توانستند بفهمند آینه دقیقا چه اشکال و ایرادی دارد و بنابر آن عدسی تصحیحکنندهای ساختند که در نخستین مأموریت تعمیری هابل در سال1993 روی تلسکوپ نصب شد. بعد از این مأموریت، تصاویر هابل با کیفیتی بینظیر به زمین ارسال شدند. هابل چهار مأموریت دیگر هم داشت. در این مأموریتها دوربینها، طیفسنجها، ژیروسکوپها و بسیاری از قطعات هابل تعمیر یا اضافه شدند. این مأموریتها باعث شدند تصاویر هابل هربار بهتر و با کیفیت بیشتری تهیه شوند. تلسکوپ هابل تأثیر بسزایی در پیشرفت همه رشتههای نجوم داشت، از شناخت منظومه شمسی تا دورترین کهکشانهای کیهان. در ادامه، کشفیات هابل در زمینههای گوناگون نجومی را با هم مرور میکنیم. منظومه شمسی هابل، سیارات، اقمار، حلقهها، سیارکها و دنبالهدارهای بسیاری را در منظومه شمسی رصد کرده است. از جمله این رصدها، بررسی توفانهای جوی سیارات گازی منظومه شمسی مانند مشتری و زحل است. آنچه میبینید سه تصویر از لکه بزرگ سرخ مشتری است که در سالهای 1995، 2009 و 2014 گرفته شده است. رصدهای هابل به بسیاری از مأموریتهای فضایی ناسا کمک کرده است. برای مثال مأموریت «داون» (Dawn) مأموریتی بود به مقصد کمربند سیارکها که به سراغ سیارکهای وستا و سرس رفت. پیش از آنکه «داون» به این دو سیارک برسد، هابل آنها را شناسایی و دانشمندان را برای رصدهای نزدیکتر آماده کرده بود. رصدهای هابل اجرام زیادی را در دوردستهای منظومه شمسی نیز کشف کرده که از جمله آنها میتوان به اقمار پلوتون اشاره کرد. سیارات فراخورشیدی زمانی که هابل در سال1990 به فضا فرستاده شد، هنوز کسی نمیدانست آیا در خارج از منظومه شمسی، سیارهای وجود دارد یا خیر، اما اکنون بیش از هزارو 500 سیاره فراخورشیدی تأییدشده، کشف شده است. ثبات تلسکوپ هابل موجب میشود بتوان با دقت زیاد و بهمدت طولانی روی یک جرم نوردهی کرد. مجموعه ثبات تلسکوپ، نبودن جو زمین و ابزارهای با حساسیت زیاد در هابل، موجب میشود بتواند اجرام بسیار کمنور (مانند یک سیاره فراخورشیدی) را در نزدیکی یک منبع پرنور (ستاره مادر) ثبت کند. در تصویر، ستاره فمالحوت را میبینید که هابل گردش یک سیاره را در اطرافش طی سالهای متوالی ثبت کرده است. قرص اطراف ستاره، قرص غباری است که سیاره از آن شکل میگیرد. این نخستینبار بود که یک سیاره فراخورشیدی در نور مرئی ثبت میشد. همچنین دادههای هابل برای نخستینبار ترکیبات جوی یک سیاره فراخورشیدی را ثبت کرده است. ستارهها و سحابیها بسیاری از معروفترین تصاویر هابل، تصاویری از سحابیها و ستارههای کهکشان راه شیری است. این تصاویر دانش ما را درباره شکلگیری ستارهها متحول کرده و به سؤالهای بسیار مهم و اساسی در زمینه فیزیک و اخترشناسی پاسخ دادهاند، از جمله اینکه چگونه گاز و غبار، سحابیها را به وجود آوردهاند، ستارهها چگونه از سحابیها متولد میشوند و منظومههای سیارهای در اطرفشان شکل میگیرد و درنهایت چگونه از بین میروند و دوباره به سحابی تبدیل میشوند. تصویری که میبینید به «ستونهای خلقت» معروف است. این تصویر، درواقع سحابی عقاب است و مکان ستارههایی را نشان میدهد که در دل ستونهایی از گاز و غبار در حال شکلگیری هستند. کهکشانها تواناییهای هابل به فراسوی کهکشان راه شیری و کهکشانهای اقماریاش میرسد. تصاویری که هابل از کهکشانهای دیگر گرفته است، کهکشانهای تنها یا آنهایی که در خوشههای کهکشانی هستند، از سیاهچالههای ابرپرجرم در مرکز کهکشانها تا برخوردهای عظیم کهکشانی، دانش ما را درباره دگرگونی و شکلگیری کهکشانها متحول کرده است. بزرگترین تصویر تلسکوپ فضایی هابل که تاکنون گرفته شده است، تصویر موزائیکی از کهکشان همسایه ما، کهکشان آندرومدا است. با اینکه این کهکشان 2.5 میلیون سال نوری از ما فاصله دارد، هابل در این تصویر توانسته است ستارههای آن را از هم تفکیک کند. این تصویر ترکیبی از 411 تصویر جداگانه است که کنار هم قرار گرفتهاند. کیهان یکی از بزرگترین دستاوردهای هابل، تصویر فراژرف هابل بود؛ این تصویر که قسمت کوچکی از آسمان را به تصویر میکشد، حاصل حدود یک ماه نوردهی است و در آن 10 هزار کهکشان ثبت شده است. نور برخی از این کهکشانها 13میلیارد سال در راه بوده است تا به ما برسد. سن عالم ما حدود 13.8میلیارد سال است، این به آن معناست که ما نخستین کهکشانهایی را که در عالم به وجود آمدهاند، ثبت کردهایم. هیچ ابزاری پیش از هابل حساسیت و دقت کافی برای دیدن این کهکشانهای بسیار دور را نداشت. در آخرین مأموریت تعمیری هابل در سال2009، ابزارهای جدیدی با حساسیتهای بیشتر روی آن نصب شدند که به هابل امکان رصد در طولموجهای فروسرخ را میداد. دوربینهای فروسرخ هابل به دانشمندان کمک کرد ستارهزایی را در کهکشانهای دوردست عالم بررسی کنند. بدون هابل، دانش ما درباره ستارهزایی کهکشانهایی که پنج تا 10 میلیارد سال نوری با ما فاصله دارند، بسیاربسیار محدود میماند. تصویری که میبینید ترکیبی از همه رصدهای هابل در 10سال است که در منطقه کوچکی از تصویر فراژرف هابل گرفته شده است و شامل تصاویر فروسرخ نیز میشود و ژرفترین تصویری است که بشر تابهحال از کیهان گرفته است. تصاویر هابل از ابرنواخترهای نوع a-1 در کهکشانهای دیگر، به کشف بزرگی کمک کرد که درنهایت توانست جایزه نوبل فیزیک سال 2011 را به خود اختصاص دهد. جایزه نوبل فیزیک 2011 به دانشمندانی اهدا شد که نشان دادند کیهان با شتابی مثبت در حال انبساط است. پدیده شتاب فزاینده انبساط کیهان، اثباتی بر وجود انرژی تاریک است. در تصویر، این ابرنواخترها را (که بین 3.5 تا 10میلیارد سال پیش در کهکشانهای میزبانشان منفجر شده بودند)، میبینید. دانشمندان اکنون تواناییهای هابل را حتی بیشتر از تصاویر فراژرف هابل پیش میبرند. آنها با کمک عدسیهای گرانشی (که مانند تلسکوپهای طبیعی عمل میکنند)، به مرزهایی حتی ژرفتر نگاه میکنند. هابل بیشک یکی از بزرگترین و مهمترین ابزارهای علمی ساخته دست بشر است که تأثیر غیرقابل توصیفی در پیشرفت دانش ما از عالم اطرافمان داشته است. نجوم مدرن بدون هابل غیرقابلتصور است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.