اهمیت کانال باز گفتوگو
حامد طبیبی
دو جنگ منطقهای تعیینکننده در تحولات جهانی، یعنی حمله ایالاتمتحده و «ائتلاف» به افغانستان و لشکرکشی به عراق (سالهای 2001 و 2003 میلادی) ورای همه درسها و تغییرات استراتژیک مؤلفههای قدرت جهانی، نکتهای مشخص را به همه طرفهای فرامنطقهای یادآوری کرد: نمیتوان به خاورمیانه، آسیای میانه و قفقاز یا حتی آسیای جنوبی گام نهاد و از کنار نام و اثربخشی کشوری به نام ایران بهسادگی عبور کرد. طالبان بهعنوان دشمن بالفعل عقیدتی- سیاسی همسایه شرقی خود، یعنی ایران، پس از کشتار ناجوانمردانه دیپلماتهای ایران و خبرنگار «ایرنا» در مزارشریف، اگرچه خود را پشتگرم به برخی حمایتها دید، اما زمان زیادی نگذشت که همسویی منافعش با برخی قدرتهای فرامنطقهای را ازدسترفته دید. اتفاق هولناک 11 سپتامبر، نئوکانهای (جمهوریخواهان محافظهکار) حاضر در کاخ سفید را به گزینه جنگ با تروریسم القاعده رساند و بهطور طبیعی، حکومت خودکامه و مرتجع طالبان هم در این لشکرکشی، پاسوز برخورد با ایدئولوگهای مسلک اسامه بنلادن شد. دیپلماسی ایران در دولت اصلاحات، در نقطه اوج قرار داشت و وقتی بنا شد همه قدرتهای جهانی در اجلاس «بن» گرد هم آیند، راهی جز فرستادن دعوتنامه به آدرس ایران نبود. ایالاتمتحده و جمهوری اسلامی با وجود یخ روابط، با صلاحدید مسئولان ارشد نظام، در آن اجلاس رودرروی هم نشستند...
چراکه بدون نظر ایران، امکان «تعیین وضعیت» افغانستان بعید و دستنیافتنی بهنظر میرسید. همین اتفاق در جنگ دوم «بوش پسر» برای براندازی حکومت صدام در همسایگی غربی ایران، رخ داد. دشمنی که هشت سال با حزب بعث خود، به «خاک» ایران زمین طمع داشت، به آن دستدرازی کرد و دهها هزار جوان ایثارگر را از خانوادههایشان گرفت، اینبار با واقعیت «تضاد منافع» غرب مواجه شده بود و حامیان گذشته خود را در صف مهاجمان امروز میدید. آن روز هم دهها خبر ریزودرشت از گشودهشدن کانال گفتوگو میان کشورهای ائتلاف علیه عراق با ایران مخابره میشد و کمی پس از سقوط صدام، سفرای دو کشور در بغداد رودرروی هم نشستند و «کاظمی قمی-کراکر» در بحبوحه اشغال عراق و حضور نظامی ایالاتمتحده بیخ گوش ایران، برای روشنشدن برخی مسائل با هم به مذاکره پرداختند. آن روز هم غرب میدانست ایران صدمهدیده از حکومت صدام، سالها مأمن کُردهای مخالف صدام، شیعیان مبارز علیه حکومت بعث و حتی اهل تسنن عراق بوده و نفوذ به حوزه امنیتی ایران بدون نظر این کشور، حتما مدیریت فضای عراق پس از جنگ را ناممکن خواهد کرد. این نفوذ سنتی و تاریخی ایران که پس از انقلاب، لایههای دیگری هم یافت در بحران «قرهباغ» و مسائل آسیای میانه، در تنشهای دولت ترکیه و مخالفان و در پاکستان هم سابقه داشته است. حالا پس از هشت سال دوران نگرش به سیاست خارجی برمبنای «مصرف داخلی» در دولت احمدینژاد، حدود دو سال است دولت برآمده از انتخابات خرداد 92، بهدنبال تداومبخشی به «حضور فعال» منطقهای و جهانی ایران است. مذاکرات هستهای با شش قدرت جهانی در بالاترین سطح درحال پیگیری است و بیشترین وقت وزرای خارجه ایران و این کشورها، بهویژه ایالاتمتحده، بر سر میز این گفتوگوها در حال سپریشدن است. ایران در این سالها زیر فشار تحریمها و تهدیدهای فزاینده قرار داشته و حالا به لطف «تدبیر» در دیپلماسی و حمایت مردمی از دولت روحانی، در تلاش برای عبور از این تنگنا، با حداقل هزینه و حداکثر منافع است. دراینمیان، چند حکومت مرتجع منطقه به اضافه رژیم کودککش صهیونیستی، با نگاه به همان عقبهای که در سطور بالا به آن اشاره شد، بازشدن پنجره گفتوگو میان ایران و غرب را از اساس برنمیتابند. سیاست خارجی ایران، ایفای نقش سازنده در کشورهایی چون عراق، سوریه، لبنان، فلسطین، افغانستان و یمن است و حالا که حنای دموکراسیخواهی تروریسم تکفیری با عناوینی چون داعش و النصره، رنگ باخته، زنگ خطر برای اعراب تأمینکننده تکفیریها، به صدا درآمده است. با درنظرداشتن معادلات راهبردی اقتصادی و جغرافیایی، حمله عجیب عربستان به یمن را اگرچه باید در راستای بهخطرافتادن حیاطخلوت سعودیها و تنگه استراتژیک «بابالمندب» ارزیابی کرد، اما برخی تحلیلها درباره زمان این حمله در میانه مذاکرات هستهای، اهداف دیگری را نیز در پس آن جستوجو میکند، به این نکته، تغییرات کودتاگونه در دربار سعودی را هم میتوان اضافه کرد. رفتارهای «جوانانه» حکام تازهوارد، علاقهمندی عربستان به عربی- عجمیکردن تنش با ایران و ایجاد ائتلاف عربی علیه کشورمان را بیشازپیش هویدا کرده است و هشدار برخی دیپلماتها درباره ماجراجویی احتمالی سعودیها را در پی داشته است. بااینحال، وقتی طرح چهارمادهای ایران برای یمن از سوی محمدجواد ظریف ارائه شد، وقتی روزنامههای آمریکایی، اتهام دستداشتن ایران در تحولات یمن را رد کرده و عربستان را به چشمبستن روی مسائل تاریخی یمن متهم کردند، وقتی سخنگو و وزیر خارجه ایالاتمتحده از تماس با ایران درباره موضوع یمن و استفاده از تأثیر ایران بر «انصارالله» برای آمدن پای میز مذاکره سخن گفتند، اهمیت بازبودن «کانال گفتوگو» میان ایران و غرب بیشازپیش خود را نشان داد. در جنگهای عراق و افغانستان نیز این کانال به هر شکل ممکن گشوده شد، اما اینبار، طرفین بدون نیاز به هیچ کشور واسطهای، امکان گفتوگو با یکدیگر را دارند و نوعی «اعتماد ضمنی» میان مقامات سیاست خارجی ایران و آمریکا و اتحادیه اروپا پدید آمده است. فراموش نکنیم عربستان سعودی با استفاده از نفوذ خود، 14 رأی موافق و یک رأی ممتنع روسیه را برای حمله به یمن از شورای امنیت سازمان ملل دریافت کرده، اما از رهاورد همین شیوه مرسوم در جهان، یعنی «دیپلماسی فعال» به جای «انزوا» است که میتوان بر عربستان و مؤتلفان سعودی فشار آورد، دلارهای نفتی عربی را کمخاصیت و منافع ایران را بهتر از گذشته محقق کرد. با تمرکز بیشتر وزارت خارجه بر دنبالکردن مسائل منطقهای در رایزنیهای جهانی و البته پرهیز از بیان مواضع غیردیپلماتیک و شتابزده از سوی افراد غیرمسئول در ایران علیه عربستان، تنشآفرینی اخیر اعراب خنثی خواهد شد. فراموش نکنیم ارتباط مستقیم ایران و ایالاتمتحده، اگرچه با همان سختگیری سابق و فارغ از هر نوع ذوقزدگی از سوی دستگاه دیپلماسی ایران دنبال میشود، اما امکان ریختن بنزین بر آتش تنش میان دو کشور و ترویج «ایرانهراسی» توسط اعراب و رژیم تروریست اسرائیل را تا حد زیادی سلب کرده و انتقال دیدگاههای طرفین در مورد مسائل مختلف را سهلالوصول کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.