|

تجربه‌های لندن برای تهران

محمود آموزگار . چهل و چهارمین دوره نمایشگاه کتاب لندن از روز سه‌شنبه 25 فروردین‌ در محل سالن المپیا شروع به‌کار کرد و روز پنجشنبه 27 فروردین‌ به کار خود خاتمه داد. سالن‌های خلوت، غرفه‌های کوچک‌شده ناشران بزرگ، حضورنداشتن بسیاری از ناشران مستقل، مراجعان و بازدیدکنندگان را در مقابل این پرسش قرار می‌داد که چه اتفاقی در حوزه نشر در حال وقوع است؟ آیا تغییر مکان پی‌درپی نمایشگاه کتاب لندن از المپیا به اکسل و از آنجا به ارلزکورت و دوباره به المپیا، دلیل این وضع نیست؟ آیا فناوری دیجیتال و استفاده از فضای مجازی برای نشروفروش کتاب، ادامه حیات را برای نشر و فروش کتاب کاغذی، دشوار نکرده است؟ بر این موارد، نکات دیگری هم می‌توان افزود؛ وضعیت بد اقتصادی جهان و ناشرانی که با ازدست‌دادن بازارهایی چون عراق، سوریه، مصر، لیبی و ایران شرایط بدی برای آنها پیش آمده است. تحریم ایران مشکلات زیادی برای ناشران خارجی فراهم کرد و امیدواری آنها به لغو تحریم‌ها، ایران را در صدر اخبار نمایشگاه لندن قرار داد. این موضوع پوشش رسانه‌ای وسیعی یافت و مدیر نمایشگاه در مصاحبه‌ای با توجه به غیبت ناشران ایرانی نسبت به حضور آنها در نمایشگاه‌های آتی اظهار امیدواری کرد. بی‌گمان سیاست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سپردن امور نمایشگاه کتاب تهران به صنف، انعکاس ویژه‌ای در بین ناشران حاضر در نمایشگاه داشت. بسیاری از آنان خواستار حضور در ایران و بازدید از نمایشگاه تهران بودند و بی‌گمان شاهد حضور برخی از ایشان در نمایشگاه تهران خواهیم بود. آنه هایز، مدیرمسئول انتشارات Flowerpot Press، ناشر کتاب‌های کودکان از کشور کانادا که در نمایشگاه بولونیا شرکت کرده بود، می‌گفت چندسالی است که به‌منظور صرفه‌جویی در هزینه‌ها در نمایشگاه کتاب لندن حضور نمی‌یابد. شاید افزون‌بر شواهد بالا باید به این نکته نیز اشاره کرد که ثمره تبعیت اقتصاد نشر انگلیس از متدهای اقتصاد لیبرالی و آزاد آمریکا، حاصلی جز بلعیده‌شدن ناشران کوچک و مستقل توسط ناشران بزرگ چندملیتی و بسته‌شدن صدها کتاب‌فروشی مستقل در انگلیس نداشته است. مطابق گزارش‌های اتحادیه کتاب‌فروشان انگلیس، هزارو 535 کتاب‌فروشی در سال 2005 در انگلستان به فعالیت اشتغال داشتند و پنج سال بعد در سال 2010، این تعداد به هزارو 159 کتاب‌فروشی کاهش یافت و با تعطیلی 220 کتاب‌فروشی ظرف مدت پنج سال بعد، در سال 2014 تعداد کتاب‌فروشی‌ها به 939 کاهش یافت. اواخر قرن بیستم میلادی بسیاری از کشورهای اروپایی برای حمایت از کتاب‌فروشی‌های مستقل در مقابل فروشگاه‌های زنجیره‌ای کتاب به نهضت تثبیت قیمت کتاب پیوستند. «قانون قیمت ثابت کتاب» در بسیاری از این کشور‌ها به تصویب رسید و در برخی کشورها ازجمله آلمان «قرارداد قیمت ثابت کتاب» توسط اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان در دستور کار قرار گرفت. به موجب این قانون، قیمت کتاب در کل کشور باید ثابت باشد و به‌این‌ترتیب فروشگاه‌های زنجیره‌ای نمی‌توانستند به اتکای توان مالی بیشتر خود قیمت پشت‌جلد را کاهش داده و معیشت کتاب‌فروشان کوچک و مستقل را به مخاطره بیندازند. آمازون با حضور در بازار فروش کتاب آلمان به این بهانه که عضو اتحادیه نیست، خود را ملزم به رعایت «قرارداد قیمت ثابت کتاب» ندانست و به اتکای توانایی مالی و تخفیف بیشتری که در قیاس با دیگرتوزیع‌کنندگان از ناشران دریافت می‌کرد، کتاب‌ها را در سایت خود با تخفیف به فروش می‌رساند. دولت آلمان برای الزام آمازون به رعایت این مقررات، به‌فوریت آن را به تصویب پارلمان رساند. از سوی دیگر، انگلستان که ازجمله گروندگان به این نهضت بود، در سال 1995 این قانون را لغو کرد و به‌این‌ترتیب محوشدن کتاب‌فروشی‌های مستقل در انگلستان سرعت گرفت. نورا افرون با ساختن فیلم you’ve got mail در سال 1998 روایتی از این موضوع را به روی پرده برد. سالن المپیا امسال دوباره میزبان نمایشگاه کتاب لندن شد، ولی گفته می‌شد به احتمالی سال آینده نمایشگاه کتاب لندن به اکسل نقل مکان خواهد کرد؛ سردرگمی برای برگزارکنندگان نمایشگاهی که همچون کتاب‌فروشان و ناشران مستقل، مانند یخ در مقابل آفتاب آب می‌شوند. بخش فروشندگان کتاب‌های انباری، توسعه قابل‌توجهی در نمایشگاه کتاب لندن یافته بود و باوجود اینکه انگلستان سالانه دو نمایشگاه کتاب‌های انباری در ماه‌های سپتامبر و ژانویه در شهر لندن برگزار می‌کند، حضور چشمگیر فروشندگان کتاب‌های انباری در نمایشگاه لندن در کنار فعالیت کم‌فروغ ناشران، معنای ویژه‌ای به این موقعیت می‌بخشید. باوجود رکود در فضای نمایشگاه، برنامه‌های جانبی آن که عمدتا در ارتباط با موضوعات مرتبط به فضای مجازی بود، رونق قابل‌توجهی داشت. بااین‌همه، دیوید آلن نیکولز نویسنده رمان پرفروش «یک روز» و فیلم‌نامه‌های بسیاری از جمله «آرزوهای بزرگ» و «دور از مردم شوریده» در سخنرانی شورمندانه خود در کنفرانس «ذهن دیجیتال» از اندوه خود به علت بسته‌شدن کتاب‌فروشی‌ها پرده برداشت و گفت یک شهر بدون کتاب‌فروشی حتما چیز باارزشی را از دست داده است. یک هفته پس از خاتمه نمایشگاه کتاب لندن، سوم اردیبهشت، روز جهانی کتاب، خسته و افتان از گرد راه رسید؛ روزی که یونسکو، با الهام از اقدام کتاب‌فروشان کاتالونیا در روز بیست‌وسوم آوریل 1923 برای بزرگداشت «سروانتس» که او هم در چنین روزی (23 آوریل) درگذشته بود، به منظور ترویج خواندن، نشر و کپی‌رایت، روز جهانی کتاب نامید. امواج آمریکاییزه‌شدن نشر، باسرعت در حال پیشروی است. اروپا همچنان به مقاومت خود ادامه می‌دهد، در حالی که انگلیس دست‌ها را بالا برده و اکنون نمایشگاه کتاب لندن به نماد این تسلیم تبدیل شده است. محمود آموزگار. رئیس اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان تهران

چهل و چهارمین دوره نمایشگاه کتاب لندن از روز سه‌شنبه 25 فروردین‌ در محل سالن المپیا شروع به‌کار کرد و روز پنجشنبه 27 فروردین‌ به کار خود خاتمه داد. سالن‌های خلوت، غرفه‌های کوچک‌شده ناشران بزرگ، حضورنداشتن بسیاری از ناشران مستقل، مراجعان و بازدیدکنندگان را در مقابل این پرسش قرار می‌داد که چه اتفاقی در حوزه نشر در حال وقوع است؟ آیا تغییر مکان پی‌درپی نمایشگاه کتاب لندن از المپیا به اکسل و از آنجا به ارلزکورت و دوباره به المپیا، دلیل این وضع نیست؟ آیا فناوری دیجیتال و استفاده از فضای مجازی برای نشروفروش کتاب، ادامه حیات را برای نشر و فروش کتاب کاغذی، دشوار نکرده است؟ بر این موارد، نکات دیگری هم می‌توان افزود؛ وضعیت بد اقتصادی جهان و ناشرانی که با ازدست‌دادن بازارهایی چون عراق، سوریه، مصر، لیبی و ایران شرایط بدی برای آنها پیش آمده است. تحریم ایران مشکلات زیادی برای ناشران خارجی فراهم کرد و امیدواری آنها به لغو تحریم‌ها، ایران را در صدر اخبار نمایشگاه لندن قرار داد. این موضوع پوشش رسانه‌ای وسیعی یافت و مدیر نمایشگاه در مصاحبه‌ای با توجه به غیبت ناشران ایرانی نسبت به حضور آنها در نمایشگاه‌های آتی اظهار امیدواری کرد. بی‌گمان سیاست وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در سپردن امور نمایشگاه کتاب تهران به صنف، انعکاس ویژه‌ای در بین ناشران حاضر در نمایشگاه داشت. بسیاری از آنان خواستار حضور در ایران و بازدید از نمایشگاه تهران بودند و بی‌گمان شاهد حضور برخی از ایشان در نمایشگاه تهران خواهیم بود. آنه هایز، مدیرمسئول انتشارات Flowerpot Press، ناشر کتاب‌های کودکان از کشور کانادا که در نمایشگاه بولونیا شرکت کرده بود، می‌گفت چندسالی است که به‌منظور صرفه‌جویی در هزینه‌ها در نمایشگاه کتاب لندن حضور نمی‌یابد. شاید افزون‌بر شواهد بالا باید به این نکته نیز اشاره کرد که ثمره تبعیت اقتصاد نشر انگلیس از متدهای اقتصاد لیبرالی و آزاد آمریکا، حاصلی جز بلعیده‌شدن ناشران کوچک و مستقل توسط ناشران بزرگ چندملیتی و بسته‌شدن صدها کتاب‌فروشی مستقل در انگلیس نداشته است. مطابق گزارش‌های اتحادیه کتاب‌فروشان انگلیس، هزارو 535 کتاب‌فروشی در سال 2005 در انگلستان به فعالیت اشتغال داشتند و پنج سال بعد در سال 2010، این تعداد به هزارو 159 کتاب‌فروشی کاهش یافت و با تعطیلی 220 کتاب‌فروشی ظرف مدت پنج سال بعد، در سال 2014 تعداد کتاب‌فروشی‌ها به 939 کاهش یافت. اواخر قرن بیستم میلادی بسیاری از کشورهای اروپایی برای حمایت از کتاب‌فروشی‌های مستقل در مقابل فروشگاه‌های زنجیره‌ای کتاب به نهضت تثبیت قیمت کتاب پیوستند. «قانون قیمت ثابت کتاب» در بسیاری از این کشور‌ها به تصویب رسید و در برخی کشورها ازجمله آلمان «قرارداد قیمت ثابت کتاب» توسط اتحادیه ناشران و کتاب‌فروشان در دستور کار قرار گرفت. به موجب این قانون، قیمت کتاب در کل کشور باید ثابت باشد و به‌این‌ترتیب فروشگاه‌های زنجیره‌ای نمی‌توانستند به اتکای توان مالی بیشتر خود قیمت پشت‌جلد را کاهش داده و معیشت کتاب‌فروشان کوچک و مستقل را به مخاطره بیندازند. آمازون با حضور در بازار فروش کتاب آلمان به این بهانه که عضو اتحادیه نیست، خود را ملزم به رعایت «قرارداد قیمت ثابت کتاب» ندانست و به اتکای توانایی مالی و تخفیف بیشتری که در قیاس با دیگرتوزیع‌کنندگان از ناشران دریافت می‌کرد، کتاب‌ها را در سایت خود با تخفیف به فروش می‌رساند. دولت آلمان برای الزام آمازون به رعایت این مقررات، به‌فوریت آن را به تصویب پارلمان رساند. از سوی دیگر، انگلستان که ازجمله گروندگان به این نهضت بود، در سال 1995 این قانون را لغو کرد و به‌این‌ترتیب محوشدن کتاب‌فروشی‌های مستقل در انگلستان سرعت گرفت. نورا افرون با ساختن فیلم you've got mail در سال 1998 روایتی از این موضوع را به روی پرده برد. سالن المپیا امسال دوباره میزبان نمایشگاه کتاب لندن شد، ولی گفته می‌شد به احتمالی سال آینده نمایشگاه کتاب لندن به اکسل نقل مکان خواهد کرد؛ سردرگمی برای برگزارکنندگان نمایشگاهی که همچون کتاب‌فروشان و ناشران مستقل، مانند یخ در مقابل آفتاب آب می‌شوند. بخش فروشندگان کتاب‌های انباری، توسعه قابل‌توجهی در نمایشگاه کتاب لندن یافته بود و باوجود اینکه انگلستان سالانه دو نمایشگاه کتاب‌های انباری در ماه‌های سپتامبر و ژانویه در شهر لندن برگزار می‌کند، حضور چشمگیر فروشندگان کتاب‌های انباری در نمایشگاه لندن در کنار فعالیت کم‌فروغ ناشران، معنای ویژه‌ای به این موقعیت می‌بخشید. باوجود رکود در فضای نمایشگاه، برنامه‌های جانبی آن که عمدتا در ارتباط با موضوعات مرتبط به فضای مجازی بود، رونق قابل‌توجهی داشت. بااین‌همه، دیوید آلن نیکولز نویسنده رمان پرفروش «یک روز» و فیلم‌نامه‌های بسیاری از جمله «آرزوهای بزرگ» و «دور از مردم شوریده» در سخنرانی شورمندانه خود در کنفرانس «ذهن دیجیتال» از اندوه خود به علت بسته‌شدن کتاب‌فروشی‌ها پرده برداشت و گفت یک شهر بدون کتاب‌فروشی حتما چیز باارزشی را از دست داده است. یک هفته پس از خاتمه نمایشگاه کتاب لندن، سوم اردیبهشت، روز جهانی کتاب، خسته و افتان از گرد راه رسید؛ روزی که یونسکو، با الهام از اقدام کتاب‌فروشان کاتالونیا در روز بیست‌وسوم آوریل 1923 برای بزرگداشت «سروانتس» که او هم در چنین روزی (23 آوریل) درگذشته بود، به منظور ترویج خواندن، نشر و کپی‌رایت، روز جهانی کتاب نامید. امواج آمریکاییزه‌شدن نشر، باسرعت در حال پیشروی است. اروپا همچنان به مقاومت خود ادامه می‌دهد، در حالی که انگلیس دست‌ها را بالا برده و اکنون نمایشگاه کتاب لندن به نماد این تسلیم تبدیل شده است. ما قرار است کجا بایستیم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.