قهرمان، اجازه هست؟
گیتی صفرزاده
از شخصی میپرسند: به چه دلیل معلم شدی؟ جواب میدهد: به سه دلیل، تیر، مرداد و شهریور! شاید این لطیفه در نگاه اول پایینآوردن جایگاه معلمی و انگیزههای معلمان را به ذهن بیاورد اما اگر دوباره روی آن مکث کنیم، بیشتر از همه متوجه این نکته میشویم که معلمی شغل عجیبی است. شاید چیزی که بیشتر از همه در این لطیفه تضاد ایجاد میکند، تقلیل انگیزههای انتخاب این شغل در قیاس با تعاریف رایجی است که از آن در همهجای دنیا وجود دارد. گمان میکنم هیچ شغلی در جهان به اندازه معلمی تعابیر مجازی و معنوی نداشته باشد. بااینحال یک تعریف مشخص و نظاممند از معلم وجود دارد بهعنوان شخصی که در یک نظام آموزشی در مقابل دریافت دستمزد مشخصی، آموزش مشخصی را به افرادی ارائه میکند. بااینوجود ما نمیتوانیم نگاهمان را به معلمی، همسطح با دیگر مشاغل نظاممند دیگر، از پزشکی گرفته تا خواروبارفروشی کنیم. چرا؟ چون به باور ما در کار معلمی نکتهای فراتر از بدهبستان مشخص وجود دارد و تأثیرگذاری آن بسیار بیشتر و عمیقتر از حوزه آموزش به معنای کلاسیک آن است. حتی اگر در ذهنمان معلمی را بهعنوان معلم ناخوشایند به یاد داشته باشیم - دروغ چرا، همگی ما یک نمونه این مدلی از دوران تحصیلمان بهخاطر داریم! -بعد از گذشت سالها، خاطره ناخوشایندمان از او بدنمرهدادن نیست، بدرفتاری است. دادن نقش قهرمانی به معلمها فقط مختص به جامعه و فرهنگ ما نیست. شاید این یکی از آن کهنالگوهای اساطیری است که به قول یونگ در حافظه تاریخی همه ما جا دارد و در بسیاری از آثار هنری هم جلوهگری میکند. یکی از معروفترین و دیدنیترین نمونهاش در سینما، فیلم انجمن شاعران مرده است. شخصیت اصلی داستان معلم یک مدرسه است که با ورودش تغییر مهمی در دانشآموزان مدرسه ایجاد میکند. رفتار خاص او باعث بههمریختن نظم کلاسیک محیط آموزشی میشود اما در عوض به شاگردانش یاد میدهد که طور دیگری به زندگی نگاه کنند. سریال معلم که مدتهای طولانی از شبکه دو صداوسیمای خودمان پخش میشد و محصولی از کشور فرانسه و سوئد بود نیز داستان معلم مدرسهای را نشان میداد که درگیر مسائل دانشآموزانش میشد و سعی میکرد به آنها کمک کند. حتی در اولین فیلمهای ایرانی که قصد داشتند از ژانر فیلم فارسی فاصله بگیرند نیز چنین نمونههایی را مشاهده میکنیم. بهترین مثالش فیلم رگبار بهرام بیضایی که در سال 1351 ساخته شد و داستان معلمی را بازگو میکرد که گرفتار مسائل محیط اطرافش میشود و بهتنهایی قصد مرمت تالار نمایش متروک مدرسه را دارد. در همه این آثار، معلمها نمادهایی از متفاوتبودن و متفاوتدیدن هستند. قهرمانهایی که میتوانند بیشترین تأثیر را روی آدمهای اطرافشان بگذارند و محیط اطرافشان را دگرگون کنند. ابعاد پرداختن به ماجرای معلم، فراتر از پرداختن به شخصیت خود معلم (حتی بهعنوان یک نماد قهرمانی) هم میرود. در فیلم ازهمگسیخته (detachment) با محوریت داستان یک معلم، ماجرا، نقد سیستم آموزشی در آمریکاست یا در فیلم شکار (the hunt) که داستان معلم روستایی است که متهم به خلاف اخلاقی شده؛ آنچه بیش از همه درام ماجرا را بیشتر میکند، این است که بیننده -و جامعه- از یک معلم انتظار چنین رفتاری را ندارند. همگی این موارد نشان میدهند که شغل معلمی فراتر از یک شغل و بهعنوان یک نماد برای همه جوامع مطرح است و معلمها قهرمانهایی هستند که میتوانند زندگی ما را دگرگون کنند. با همه این حرفها که گفتیم و نگاه اسطورهای که به معلم وجود دارد و جدای از شخصیت هر معلم بهعنوان یک انسان -که لابد ویژگیها و ضعف و خطاهای خودش را دارد- سیستم آموزشی متأسفانه استعداد عجیبی در پوشاندن لباس کارمندی به قامت این قهرمانان دارد. البته مشکلات سیستم آموزشی فقط مختص به ایران نیست و بهتعبیری میتوان گفت نظام آموزشی مدارس در مجموع عقبتر از تغییر و تحولاتی هستند که در دنیای جدید روی داده و لاجرم باید برای نسل جدید متناسب شوند (گرچه خیلیها از قبل این تغییر و تحولات هم عقیده داشتند که نظامهای آموزشی با آن روشهای طبقهبندیشده و عمومیشان بیشتر، خلاقیتکشی و انجماد ذهن به بار میآورند!) بااینحال هر کدام از ما که تجربه مدرسهرفتن داشتهایم یا پدر و مادر بچههایی هستیم که به مدرسه میروند، متوجه شدهایم که قرارگرفتن یک معلم در جایگاه خاص بهمعنای یک راهنمای پیشرو و زندهکننده ذوق و شوق درونی بچهها، کاملا بستگی به علاقه و تلاش فردی خود آن معلم دارد. نظام آموزشی خیلی زود معلمها را تبدیل به کارمندانی میکند که برای پایه و رتبه و حقوق بیشتر، درگیر و در میانه تغییرات هرساله روشهای آموزشی، منفعل میشوند. دراینمیان چارهای نداریم جز اینکه بگوییم: لطفا قهرمانان اسطورههای ازلیمان را تبدیل به کارمندان دفتری نکنید!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.