به بهانه ۱۲ اردیبهشت که یک روز خاص است برای دانشآموزان
تغییر در مفهوم معلمی
هما نصرتی: پیشرفت در حوزههای مختلف، مستقیم و غیرمستقیم روی وضعیت آموزشوپرورش هم تأثیرگذار بوده، عمق این تأثیر اما بر کدام گروه است؛ دانشآموزان یا معلمان؟ بهنظر میرسد که با وجود گرایش بیشتر دانشآموزان به مقوله توسعه، استفاده از امکانات روز دنیا و کسب اطلاع از دریچههای مختلف علوم، معلمان هنوز یک قدم عقبتر و در دوراهی انتخاب ماندهاند؛ یک راه این دوراهی، آنها را به تعریف کلاسیک از معلمی میرساند؛ یعنی همان چیزی که به خاطرش در دانشکدهها و دانشگاههای تربیتمعلم، درس خواندهاند و مدرک گرفتهاند. راه دوم اما از آنها میخواهد که بر اساس تغییرات شگرف دنیا، بهروز شده و از تعریف معلمی، شمایل دیگری بیابند و هرروز، همپا با شاگردانشان بهروز و نو شوند. انتخاب راه درست در این وادی کار سختی است؛ چرا که از یک سو تعریف عمومی از شغلها و پیشهها، مانع از دسترسی راحت به انتخابهای تازه میشود و از سوی دیگر، نظام آموزشی کشور نه برای تربیت چنین معلمانی آماده است و نه معلمان تازه را بهخاطر خلاقیتهایشان، ارتباط گستردهتر و مؤثرتر با دانشآموزان و... ارج مینهد. در نزدیکی روز ارجنهادن به مقام معلم، این موضوع را با چند کارشناس در حوزههای مختلف به بحث گذاشتهایم تا دریابیم چطور میشود شاهد این تغییر بود و ماحصل آن را به نفع آموزشوپرورش کشور به کار بست: از سقراط تا معلمهای امروزی معلمها هم گویی در چند سال اخیر و همزمان با داغشدن استفاده از تکنولوژیهای تازه و آشنایی با جامعه جهانی، با تعریفهای تازهای از شغل خود آشنا شدهاند اما تا دستیابی به آن فاصله زیادی دارند. فرهاد آییش در گفتوگو با «شرق» از تجربهای کمنظیر میگوید که شاید بتواند چراغ این راه باشد. او این روزها در حال بازی در نقش «سقراط» است، در نمایشنامهای به همین نام. سقراط را بهعنوان یکی از اولین معلمان تاریخ میشناسند، اما متد آموزشی او یکی از مهمترین روشهای آموزشی است که قرنها پیش توسط خودش بهوجود آمده و هنوز هم طرفداران پروپاقرصی دارد. آییش از تجربه بازی در این نقش میگوید و برداشتی که پیش از این نمایش از شخصیت سقراط داشته و معتقد است اصلیترین شیوه برخورد سقراط در مقام معلم با شاگردانش، برخوردی دیالوگمحور بوده: «اولین جملهای که از این نمایشنامه بهیاد میآورم این است که به سقراط میگویند، شاگردانت آمدند و او پاسخ میدهد آنها شاگردان من نیستند، دوستان من هستند. در نگاه سقراط این برابری برای ایجاد یک گفتمان، یک دیالوگ جدی بهوجود میآورد. او خود را از رسالت آموزش رها میکند تا در گفتوگو با شاگردانش، آموزش هم برای خودش اتفاق بیفتد و هم برای شاگردانش». در مقابل شیوه دیالوگمحور سقراط، شیوهای که امروز نظام آموزشی ما از معلمان میخواهد که در کلاسهایشان اجرا کنند، شیوه خطابهای است. شیوهای که در آن یک نفر بهعنوان دانای کل میگوید و شاگردان بهعنوان شنونده و آموزشپذیران، فقط گوش میدهند. روند دموکراتیک آموزش این شیوه برخورد با کلاس درس را سعید لیلاز به نقد میکشد. این استاد اقتصاد دانشگاه معتقد است چنین شیوهای باعث میشود دانشآموزان و معلمها بدون یادگیری اصول دموکراتیک، صرفا علمآموزی کنند. او به «شرق» میگوید: «اگر وارد کلاسی شوید و در آن کلاس فقط معلم گوینده باشد، بهمرور شاهد خواهید بود که یک امپراتوری، یک صدای واحد در آن کلاس جریان دارد. در این کلاس، معلم است که میتواند و حق دارد بداند و دانشآموزان باید دانستههای معلم را بدانند و اگر چیزی بیشتر بدانند، ممکن است روند آموزشی کلاس بههم بخورد». او معتقد است چنین شیوهای نهتنها مدرسه را بهعنوان دومینخانه هر دانشآموز از فرایند رشد و توسعه فردی و اجتماعی باز میدارد بلکه باعث میشود دانشآموزان از همان ابتدا عادت کنند همه چیز را به صورت حاضر و آماده تحویل بگیرند و خودشان برای یافتن مفاهیم تازه هیچ تلاشی نکنند: «دانشآموزی یعنی پویایی. ما در حقیقت آنها را به مدرسه نمیفرستیم که علوم و ریاضی و حساب یاد بگیرند، دانشآموزان به مدرسه میروند تا یادگرفتن را یاد بگیرند. آنها ذهنهای تازه جامعه، نیروهای کار و مدیریت آینده کشور و چرخهای فکری سیستم اقتصادی و مدیریتی آینده ما هستند و سیستم توسعه آیندهمحور حکم میکند که به آنها ماهی ندهیم، بلکه ماهیگیری را بیاموزیم». اما اگر معلمی قرار است چنین شیوهای را اتخاذ کند، باید دقیقا در کلاس چطور باشد؟ سعید لیلاز میگوید معلم پیش از هر چیز نیاز به هوشیاری و بهروزبودن دارد: «اگر سیستم اقتصادی کشور بهگونهای باشد که معلم در کلاس درس بهجای فکرکردن به مسائل و مشکلات اقتصادی خودش، به دنبال یافتن راهی برای ورود به مغزهای دانشآموزانش باشد، اولین گام برداشته شده. گام بعدی مشارکت گروهی یک کلاس برای دستیافتن به معنای تازه است. کتابی که در آموزشوپرورش تألیف شده و در همه جای کشور به عنوان مبنای آموزش درنظر گرفته میشود، فقط یک چراغ راه است، وسیلهای است که به معلم کمک میکند به دانشآموزانش چه چیزی باید بیاموزد، نه اینکه چطور بیاموزد». زبانی که عوض میشود توسعهای که در بالا حرفش بهمیان آمد، شاید یکی از عجایب روزگار ما باشد؛ عجیبتر از عجایب هفتگانه، چرا که نه جغرافیایی دارد و نه تاریخی. ما انسانها در تمام جهان در حال ساختنش هستیم و هر چه پیشرفتهتر میشود، پیچیدگیاش بیشتر میشود. همین پیچیدگی، فاصلهای میان زبان دانشآموز و زبان معلم که دو نسل با هم، فاصله سنی دارند ایجاد میکند. دکتر امانالله قراییمقدم، استاد جامعهشناسی دانشگاه، تنها راه برداشتن این فاصله را حذف پیچیدگیها میداند و معتقد است توسعه، زبان امروز جامعه جهانی است و ما هم از این مقوله بیبهره نیستیم. او به «شرق» میگوید: «در شرایطی که تأثیرات این توسعه جهانی بهصورت گوشی همراه، حتی در جیبهای ما هم حضور دارد، باید به سمت نزدیکی هرچه بیشتر معلم و شاگرد برویم و این رویکرد جز با دستیابی به زبانی واحد اتفاق نمیافتد». او معتقد است آنچه امروز بیش از همیشه موردنیاز فضای آموزشی کشور است، پذیرفتن این نکته است که دانشآموزان هم همچون معلمان در پروسه آموزش خود نقش دارند: «دانشآموز از طریق خانه، مدرسه و جامعه در حال آموزش و یادگیری است. من فکر میکنم رسانه امروز برای دانشآموزان نقش جامعه را بازی میکند و به همان اندازه که دانشآموزان پیش از این از بازیهای گروهی در کوچه و خیابان، میآموختند، امروز از زبان رسانه میآموزند و خصوصا رسانههایی چون بازیهای رایانهای و شبکههای تلویزیونی. چنین آموزشی را نمیشود کنترل کرد اما میتوان با ابزارهایی آن را محدود کرد و مهمترین ابزار چنین محدودیتهایی در دست معلمهاست. آنها هستند که میتوانند دانشآموزان را به سمت الگویی تازهتر راهنمایی کنند». تغییر، وظیفه کیست؟ یک مثل یونانی هست که میگوید، برای آموختن، هیچ پایانی وجود ندارد؛ ایرانیهای مسلمان اما از این مثالها بیاندازه استفاده میکنند و عموما، احترامی که به مقوله آموختن و نقش معلم دارند بهحدی است که فرهنگ جامعه را بر اساس آن ساختهاند تا جایی که حتی کسی را که کلمهای به آنها آموخته باشد، بندگی میکنند! در چنین جامعهای تغییر در تعریف رایج نسبت به نقش معلمان، شاید چندان عجیب به نظر نرسد اما سخت است! سخت از آن بابت که سنتهای رایج استاد و شاگردی، هنوز بیشترین الگوها را در این زمینه تولید و انباشت کرده و فاصلهگرفتن از آنها نیاز به مهارتهایی دارد که معلمان امروز یا بهخاطر مشکلات مالی، وقتش را ندارند یا بهخاطر متصلنبودن به پیشرفتهای جهانی، انگیزهاش را. تولید این انگیزه وظیفه کیست؟ آموزشوپرورش کشور که بهعنوان گستردهترین وزارتخانه درگیر رتقوفتق امور جاری خود است یا اولیایی که با سپردن دانشآموزانشان به مدارس، میخواهند چندساعتی در روز فراغت داشته باشند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.