نقش مؤثر داروسازان منحصر به بیماران بستری نیست
داروسازان بالینی، تکمیلکنندگان حلقه درمان
شادی ضیایی . متخصص داروسازی بالینی ، دبیر اجرایی ششمین همایش داروسازی بالینی ایران
با توسعه نقش داروساز در جهتی که مهارتهای دارویی وی بهطور منظم و بهویژه در سطوح درمانی بهکار گرفته شود، رشته داروسازی بالینی (فارماکوتراپی) پا به عرصه حیات گذاشت. به عبارت دیگر افزایش روزافزون داروها در سطح جهان و پیچیدگیهای فردی بیماران، نیاز به متخصصان داروسازی بالینی بهعنوان فردی که بتواند در زمینه درمانهای دارویی بیماران با شرایط خاص، مشاور پزشک باشد را افزایش داد. سابقه پیدایش این رشته به اوایل دهه 1930 میلادی در آمریکا برمیگردد. هدف نخست ایجاد این رشته، آموزش اولیه داروسازان بهمنظور ارائه خدمات دارویی در بیمارستانها بود. تغییر و تحول در عرصه علوم پزشکی باعث رویآوردن صاحبنظران علم داروسازی به این رشته شد. رشتهای که با توسعه علم و نیاز روزافزون بشری، باعث میشد حیطه فعالیت داروساز از نقش سنتی آن بهعنوان فرد تحویلدهنده دارو یا ترکیبکننده مواد اولیه دارویی تغییر کرده و تا ارائه خدمات بر بالین بیمار گسترش یابد. ازسویدیگر مشاهده شد بین دانشی که دانشجویان پزشکی و داروسازی در زمینه دارو- درمان میآموزند و بهکارگیری آن دانش در عرصه درمان، فاصله و شکاف عظیمی وجود دارد و این شکاف باید بهنحو مؤثری پر شود. این امر با تربیت تخصصیتر داروسازان، میتوانست تا حد زیادی تحقق یابد. حوادث و تجربیات تلخ دارویی از جمله بحران «تالیدومید» در دهه 1960 میلادی، که منجر به تولد نوزادانی بدون دست شد، نیز مدرک مستدلی مبنی بر این بود که نیاز به گروهی با دانش بالای دارویی با هدف ممانعت از خطرات ناشناخته داروها بهشدت احساس میشود. همانطور که اشاره شد، ایالات متحده آمریکا پایهگذار رشته داروسازی بالینی در دنیا بود و درحالحاضر بهندرت بیمارستانی را میتوان در این کشور یافت که سیستم داروسازی بالینی و بیمارستانی در آن پیاده نشده باشد. در کشور ما نیز تقریبا از یک دهه قبل، متخصصان داروسازی بالینی گرد هم آمده و موفق به تأسیس گروه داروسازی بالینی شدند که در این مدت نیز علاوه بر حضور در بیمارستانهای آموزشی و ارائه خدمات دارو- درمانی، موفق به پذیرش و تربیت دستیاران تخصصی داروسازی بالینی شدهاند. در طول دهههای گذشته، داروسازان در کشورهای پیشرفته دنیا بهویژه آمریکا، اروپای غربی و نیز استرالیا، شروع به یک حرکت علمی- حرفهای در جهت خروج از واحد داروخانه بیمارستان و حضور در بخشهای بالینی بهمنظور مشارکت و مشاوره مستقیم و نه مداخله در تصمیمگیریهای دارو-درمانی بیماران کردند. در متداولترین حالت، داروساز بالینی در بیمارستان با حضور در بخشهای بالینی، پایش چارتهای دارویی و ارائه مشاوره به بیماران، پرسنل پرستاری و پزشکان در رابطه با داروها و عوارض احتمالی آنها، ارائه خدمات مراقبتهای دارویی را عهدهدار است. این داروسازان همچنین با شرکت در راندهای بخشها میتوانند در تصمیمگیریهای مرتبط با دارو-درمانی بیمار موثر واقع شوند و با مشارکت در ارائه مشاوره در کلینیکهای بیماران سرپایی یا بیماران در حال ترخیص نیز مصرف داروی بیمار را بهینه کرده و خطرات ناشی از مصرف آن را به حداقل برسانند. داروسازان بالینی باید، توانایی برقراری ارتباط سالم و سازنده با بیمار، تجزیه و تحلیل نسخه، رژیم دارویی بیمار، بررسی روند درمانی و ارائه طرح مراقبتهای دارویی برای بیمار بهخصوص بیماران با بیماری مزمن و گروههای سنی خاص را داشته و در جهت به حداقلرساندن تداخلات و عوارض دارویی نامطلوب با ارائه اطلاعات به بیمار و پزشک معالج و ارائه گزارش موارد خاص دارویی به مراجع مربوط، تلاش لازم را انجام دهند. وظایف و فعالیتهای متعدد قیدشده برای داروسازان بالینی، درنهایت منجر به بهینهسازی و منطقیساختن مصرف داروها میشود. تحقیقات متعدد انجامشده ثابت کردهاند مشارکت فعال داروسازان بهویژه داروسازان بالینی در تیمهای مراقبت از بیماران نهتنها آثار و فواید سودمندی در کنترل بیماریها داشته، بلکه منجر به کاهش هزینههای بیمار و بیمارستان و افزایش رضایتمندی بیماران و کادر درمانی نیز شده است. دانشآموختگان داروسازی بالینی، متخصصان متعهدی با توانمندیهای بالا به منظور ارائه خدمات دارویی و مشارکت در تیمهای پزشکی هستند که دارای خلاقیت، نوآوری و قابلیت بهروزسازی دانش خود در زمینههای مختلف آموزشی و پژوهشیاند. دانشآموختگان این رشته در جهت نقشهای مختلفی که در نظام سلامت کشور دارند، با کسب دانش، نگرش و مهارتهای لازم به انجام وظایف خود به شرح زیر اهتمام میورزند: - کنترل دارو-درمانی در بیماران با شرایط خاص (نارسایی کلیوی، کبدی، چاقی مفرط، اطفال، سالمندان و...) به عنوان عضوی از تیم درمان به منظور افزایش کیفیت نتایج درمان - آموزش بیماران در رابطه با داروهای دریافتی - آموزش دانشجویان گروه پزشکی بهویژه دانشجویان داروسازی - طراحی و ایجاد سیستمهای ارائه اطلاعات دارویی و مسمومیتها - انجام مطالعات الگوی مصرف داروها در مراکز بیمارستانی - نظارت بر پروندههای بیماران، تشخیص و پیشگیری از تداخلات مهم و موارد منع مصرف دارویی. - خدمات مشاوره دارویی برای پزشکان - مشاوره به بیماران هنگام ترخیص از بیمارستان - طراحی پروژههای پژوهشی مرتبط با مشکلات درمان از سوی دیگر امروزه علوم و تکنولوژی با سرعت قابلتوجهی در حال تغییر و تحول بوده و همهروزه اطلاعات و آگاهیهای انسان در علوم مختلف فنی-مهندسی، پزشکی، بهداشتی، اجتماعی و انسانی افزایش مییابد. علم و تکنولوژی داروسازی نیز از این قاعده مستثنی نبوده، شاید در مقام مقایسه بهعنوان یکی از برجستهترین صنایع جهانی از اهمیت بیشتری نیز برخوردار باشد. برایناساس توجه به نیازهای جامعه داروسازی کشورمان و برآوردهکردن آنها میتواند از ایجاد فاصله شگرف بین کشور ما با سایر کشورهای پیشرفته جلوگیری کرده یا آن را به حداقل ممکن برساند. امروزه تحقیقات و نوآوریهای دارویی بدون توجه به کاربرد بالینی و بازدهی درمانی آنها در بیمار بهعنوان مصرفکننده نهایی فراوردهای تولیدشده قابلبحث و ارائه در مجامع علمی نبوده و از ارزش کاربردی برخوردار نخواهد بود. بنابراین حضور داروسازانی که قابلیت فعالیت در این پژوهشهای کاربردی را داشته یا حداقل از علم لازم برای تجزیه و تحلیل و تصمیمگیری بر اساس گزارشهای منتشرشده در ارتباط با آثار بالینی عوارض احتمالی داروها برخوردار باشند، کاملا الزامی است. در کشور ما درحالحاضر تعداد متخصصان این رشته محدود است، این در حالی است که نهتنها دانشکدههای داروسازی کشور بلکه بیمارستانهای آموزشی و غیرآموزشی نیز محتاج تعداد قابلتوجهی متخصص در این رشته هستند. تربیت این نیروهای متخصص برای ارائه خدمات لازم در این جایگاه، مستلزم توجه و عنایت خاص متولیان سیستم داروسازی کشور در سطح وزارتخانه، دانشکده و گروههای آموزشی (اعم از سیاستهای آموزشی، پژوهشی و اجرائی) و تأمین آموزشهای لازم و کافی در طول تحصیلات دانشگاهی است. ششمین همایش داروسازی بالینی ایران با همت انجمن متخصصان داروسازی بالینی ایران و با حمایت دانشگاههای علومپزشکی شهیدبهشتی و تهران در جهت تعمیم فعالیتهای داروسازان و داروسازان بالینی در حوزه تحقیقات و پژوهش و نیز دستاوردهای تحقیقاتی با شعار «داروساز و طرح تحول نظام سلامت» برگزار شد. در این همایش مباحث دارودرمانی بیماریهای رایج در کشور، ازجمله بیماریهای قلبی- عروقی، مغز و اعصاب، بیماریهای اعصاب و روان، سرطانها، صرع و بیماریهای عفونی و در کنار آن مباحث صنفی و حرفهای مرتبط با داروسازی، با تأکید بر نقش بالقوه داروسازان در طرح تحول نظام سلامت و خدمات بیمارستانی و نیز خدمات به بیماران سرپایی ارائه شد. رویکرد همایش، معطوفکردن توجه شرکتکنندگان به این واقعیت بود که داروسازان میتوانند جایگاه و نقش بسیار فعال و مؤثری در برنامههای طرح تحول نظام بیمارستانی و بیماران بستری داشته باشند. باید توجه داشت که نقش مؤثر داروسازان، منحصر به بیماران بستری نبوده و داروسازان این پتانسیل را دارند که در هر جایگاهی که دارو تجویز و مصرف میشود، به ایفای نقش پرداخته و به منطقیترشدن فرایند درمان بیماران کمک کنند. در این همایش 14 کارگاه عمومی و پنج کارگاه تخصصی برگزار شد که در بخش دارودرمانی بیماریهای قلبی- عروقی، مباحثی همچون اختلالات قلب و عروقی ناشی از داروها، مدیریت درمان بیمار با درد قفسه سینه، سکته قلبی و دارودرمانی پرفشاری خون در گروههای خاص، از سوی داروساز در مواقع حضورنداشتن کادر پزشکی مطرح شد. از دیگر موضوعاتی که در این همایش ارائه شد، دارودرمانی بیماریهای مغز و اعصاب بود که در آن درباره نقش مکملها، درمانهای جایگزین و داروهای ایجادکننده آلزایمر، سکته مغزی، تشنج، مصرف منطقی داروهای اعصاب در درمان بیماریهای مزمن و نیز عوارض جنسی ناشی از داروهای اعصاب و مدیریت درمان آنها بحث و تبادلنظر شد. انجمن داروسازان بالینی ایران بهواسطه رسالتها و وظایفی که به عنوان یک انجمن علمیصنفی برعهده دارد، همواره سعی داشته تا همسو با اهداف نظام سلامت کشور و با درنظرگرفتن پتانسیلها و توانمندیهای بالقوه و بالفعل جامعه داروسازی کشور، همهساله همایشهای تخصصی خود را برگزار کند. در این همایشها متخصصان داروسازی، استادان، خبرگان دارویی کشور، جامعه عظیم داروسازان کشور و نیز پزشکان علاقهمند به مباحث بین رشتهای، نسبت به بررسی موضوعات بهروز و کاربردی این رشته به بحث و تبادلنظر میپردارند. امسال نیز در ششمین همایش داروسازی بالینی کشور، ضمن حرکت در جهت رسالت مذکور با توجه به اولویت حاضر نظام سلامت، یعنی «طرح تحول نظام سلامت»، سعی شد تا همگام با سایر حوزههای پزشکی کشور نسبت به تبیین شفافتری از تغییراتی که در سایه این طرح در خدمات دارویی- درمانی ایجاد میشود، اقدام کرده و نقش و جایگاه جامعه داروسازی در این طرح را به عنوان محور اصلی همایش هدفگذاری کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.