بررسی پیامدهای حضورنداشتن داروسازان در بیمارستانها در گفتوگو با «محمد سیستانیزاد»:
مصرف صحیح دارو نیازمند اطلاعرسانی دقیق است
بنفشه پورناجی
«مصرف غیرمنطقی دارو، عوارض و تداخلات دارویی، از پیامدهای حضورنداشتن داروسازان در بیمارستانهاست». این جمله گزیدهای از سخنان دبیر علمی ششمین همایش داروسازی بالینی بود که در رسانهها منعکس شد. به گفته وی، حتی اگر پزشک بیماری را بهدرستی تشخیص دهد مادامی که دارو درست مصرف نشود، نهتنها اثربخشی درمان کاهش مییابد بلکه آثار نامطلوبی روی بیمار برجا میگذارد. نحوه مصرف صحیح دارو در گرو اطلاعرسانی دقیق به بیمار توسط متخصص داروسازی بالینی و داروسازان عمومی است. هرچند طی سالهای اخیر در بیمارستانهای علومپزشکی کشور، داروسازان بالینی حضوری پررنگ پیدا کردهاند، اما هنوز بیش از 95درصد بیمارستانها فاقد متخصص داروسازی بالینیاند و داروسازان عمومی مستقر در این مراکز عمدتا درگیر کارهای اجرایی هستند و نقش آنها در چرخه درمان و ارائه خدمات دارویی به بیماران، بسیار کمرنگ است. برای ارتقای خدمات حرفهای داروسازان، نیازمند افزایش داروسازان در بیمارستانها هستیم. «ششمین همایش داروسازی بالینی ایران» که 26 تا 28 فروردینماه امسال در مرکز همایشهای رازی تهران برگزار شد، با توجه به اهمیت خدمات و مشاورههای داروسازان در ارتقای فرهنگ مصرف صحیح و منطقی دارو، شعار خود را «داروساز و طرح تحول نظام سلامت» قرار داده بود. به مناسبت برپایی این همایش با دکتر «محمد سیستانیزاد»، استادیار گروه داروسازی بالینی دانشکده داروسازی دانشگاه شهیدبهشتی و هیأت علمی آیسییو بیمارستان امامحسین(ع) و دبیر علمی این همایش گفتوگویی داشتهایم که در ادامه میآید. از آنجا که پس از ترخیص بیماران از بیمارستان، داروهای متعددی برای آنان تجویز میشود، بفرمایید مسئولیت اطلاعرسانی در مورد نحوه مصرف صحیح این داروها با کیست و آیا آموزشهای لازم در این مورد به بیماران داده میشود؟ امروزه در بیشتر کشورهای پیشرفته دنیا، داروسازان پیش از ترخیص بیماران از بیمارستان، در زمینه نحوه مصرف صحیح داروها به بیماران آموزش میدهند. این درحالی است که بیش از 95درصد بیمارستانهای ما درحالحاضر برای ارائه خدمات مشاوره دارویی، فاقد داروساز هستند که همین امر موجب سرگردانی بیماران از نظر مصرف دارو پس از ترخیص شده است. در خبرها به نقل از شما آمده بود که حضور داروسازان در سیستم درمانی، منطقیشدن مصرف دارو و کاهش تداخلات دارویی را بههمراه دارد. آیا در این زمینه در کشور تحقیق خاصی صورت گرفته است؟ طی یک پژوهش انجامشده در کشور در زمینه بررسی نحوه صحیح مصرف داروها از سوی بیماران پس از ترخیص از بیمارستان، مشخص شد در هفته اول پس از ترخیص از بیمارستان، حدود 50درصد و در ماه اول پس از ترخیص حدود 70درصد بیمارانی که توسط داروساز مشاوره نشدهاند، بهدلیل نداشتن اطلاع در مورد نحوه صحیح مصرف دارو، داروهای خود را از نظر دفعات مصرفی، زمان و نحوه مصرف به اشتباه مورد استفاده قرار میدادند. این در حالی است که در مورد افرادی که داروساز پیش از ترخیص، به آنها مشاوره دارویی داده است، میزان مصرف نادرست دارو در هفته اول پنج درصد و در ماه اول 15 درصد بوده است. به نقش داروساز در مشاوره به بیماران در هنگام ترخیص از بیمارستان اشاره کردید. بفرمایید این داروسازان در فرایند درمان در بیمارستان چه نقشی برعهده دارند؟ برخی بیماران پیش از بستریشدن در بیمارستان، داروهایی را مصرف میکنند. برای مثال داروهای کاهنده قند، چربی و فشارخون که ممکن است با داروهای جدیدی که در بیمارستان برای بیمار تجویز میشود، تداخل پیدا کند. در بیشتر کشورهای دنیا، داروساز شرححال دارویی بیمار (یعنی داروهایی که بیمار از قبل مصرف میکرده) را تهیه میکند. در موقع ترخیص نیز داروساز با دردستداشتن شرححال اولیه بیمار و داروهایی که حین بستریشدن برایش تجویز شده است، دستورهایی را برای بیمار تجویز میکند. با توجه به اهمیت نقش داروسازان در بیمارستانها و مراکز درمانی بهویژه نقش پررنگ داروسازان بالینی، بفرمایید در چنددرصد بیمارستانهای ما، داروسازان در فرایند درمان بیماران مشارکت دارند؟ متأسفانه در کمتر از پنجدرصد از بیمارستانهای ما داروسازان در فرایند درمان بیماران مشارکت داشته و در بیش از 95درصد مراکز درمانی، بیماران از خدمات و مشاورههای دارویی محروم هستند. با توجه به حضورنداشتن داروسازان بالینی در فرایند درمان، وضعیت کنونی مراکز درمانی را چگونه ارزیابی میکنید؟ همانطور که اشاره کردم، برخی بیماران پیش از بستریشدن در بیمارستان، داروهایی را مصرف میکنند. یافتههای یک پژوهش انجامشده در کشور نشان میدهد که حین بستری بهطور متوسط 2.1 قلم دارویی که بیمار قبل از ورود به بیمارستان مصرف میکرده، به وی داده نمیشود. این امر در مورد برخی داروها مانند داروهای ضدتشنج یا گروهی که خاصیت ضدانعقادی دارند یا داروهایی که در درمان اختلالات تیروئیدی استفاده میشوند، ممکن است بسیار خطرناک باشد و قطع مصرف آنها عواقب شدیدی برای بیمار بههمراه داشته باشد. از سوی دیگر از آنجا که بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن که ناگزیر به استفاده طولانیمدت از داروها هستند، ممکن است مدتی پس از مصرف دارو، ادامه درمان را رها کنند، تداوم مصرف این قبیل داروها نیازمند آموزشهای صحیح به بیمار بوده و طبق مطالعات، آموزشهای دارویی از طرف داروساز توانسته بهطور چشمگیری تداوم مصرف دارو در بیماران را بهتر کند. درواقع از آنجا که نحوه صحیح مصرف دارو بخش مهمی از فرایند درمان بهشمار میرود و بهبود بیمار در گرو مصرف صحیح دارو است، در جوامع پیشرفته این امر یکی از مسئولیتهای اصلی داروسازان است. در جمعبندی کلی، حضور داروسازان در سیستم درمان بیماران، علاوه بر منطقیشدن مصرف دارو، کاهش تداخلات دارویی و عوارض جانبی دارویی، کاهش طول مدت درمان و زمان بستری در بیمارستانها و مراکز درمانی و در نهایت کاهش هزینههای درمانی را بههمراه دارد. برمیگردیم به بحث تداخلات دارویی، اصولا این تداخلات در چه مواقعی اتفاق میافتد؟ در ابتدا باید تعریفی از تداخلات دارویی ارائه داد. در مواقعی که داروی دومی به داروی مصرفی بیمار اضافه و اثر داروی اول زیاد یا کم میشود، تداخل دارویی اتفاق میافتد که میتواند، هم مفید و هم مضر باشد، برای مثال آمپولهایی که برای بیحسی در دندانپزشکی مورد استفاده قرار میگیرد، اثر ترکیبی مثبتی دارد. «لیدوکایین» که برای بیحسی در دندانپزشکی استفاده میشود، با وجود اثربخشبودن، مدت اثری کوتاه دارد که در ترکیب با «نوراپینفرین» طول مدت اثر بیحسی آن افزایش مییابد. درواقع این ترکیب و تداخل دارویی، رفتار دارو را عوض میکند. اما تداخلات دارویی مضر میتواند، به بروز عارضه و سمیشدن اثر یک دارو یا بیاثرشدن آن منجر شود. طبق آمار و ارقام مشخص شده، تعداد تداخلات دارویی با تعداد داروهای مصرفی بیمار بهویژه در مواقعی که بیمار داروهایی را از چند خانواده دریافت میکند، نسبت تصاعدی دارد. برای مثال میزان تداخلات دارویی در بیمارانی که همزمان داروهای قلبی- عروقی، اعصاب، آنتیبیوتیک و... مصرف میکنند، افزایش مییابد. علت این مسئله آن است که معمولا پزشکان متخصص با وجود تسلط به داروهای حیطه خود ممکن است، اطلاعات کافی نسبت به داروهای خارج از تخصص خود، تداخلات و عوارض این داروها نداشته باشند. یکی از مواردی که داروسازان میتوانند اطلاعات مفیدی به پزشکان و بیماران ارائه دهند، شناسایی تداخلات دارویی و مهمتر از آن نحوه برخورد با این تداخلات دارویی است. درواقع داروسازان بهعلت اطلاعات جامع و کاملی که از داروهای مختلف دارند، در شناسایی و برخورد با تداخلات و عوارض جانبی داروها میتوانند، نقش مؤثری را ایفا کنند. آیا تمام تداخلات دارویی مضر به یک اندازه زیانبار است؟ خیر، تداخلات دارویی از نظر اهمیت بالینی به پنج دسته تقسیم میشوند. آخرین رده این تقسیمبندی که خطرناک است و بهعنوان منع مصرف مطلق درنظر گرفته میشود، رده X است. طبق کتابهای مرجع پزشکی و داروسازی، داروهای رده X به دلیل آنکه میتواند به آسیب جدی به بیمار و حتی فوت وی منجر شود، به هیچوجه نباید در کنار هم مورد استفاده قرار گیرند. از جمله تداخلات مهم رده X میتوان به تداخل دو داروی «امپرازول» (که دارویی برای کاهش اسید معده و جلوگیری از بروز زخم گوارشی است) با داروی «پلاویکس» (که پس از جراحی قلب یا استنتگذاری قلب با هدف جلوگیری از تشکیل لخته خون به بیماران تجویز میشود)، اشاره کرد. «امپرازول» به دلیل تأثیری که روی آنزیمهای کبدی بر جای میگذارد، مانع فعالشدن آثار ضدانعقادی «پلاویکس» میشود و اثربخشی این دارو را مهار میکند. طبق مطالعات انجامشده، بیمارانی که در کنار «پلاویکس»، داروی «امپرازول» را دریافت میکردند، نسبت به دیگرانی که این دارو را دریافت نمیکردند، شانس تشکیل لخته دراستنت، نیاز به جراحی دوباره و احتمال مرگ بیشتری داشتند. رده بعدی تداخلات دارویی حائز اهمیت، رده D است. بر این اساس هرچند دو گروه دارویی با یکدیگر قابل استفاده هستند، اما باید تغییراتی در دوز یا نحوه تجویز دارو یا آزمایشهای بیمار صورت گیرد. بهعنوان مثال داروی «وارفاین» یک داروی ضدانعقادی است و در شرایط مختلف مانند تعویض دریچه قلب یا بروز لخته در پا و اندامها تجویز میشود و بیماران باید طولانیمدت و گاهی مواقع مادامالعمر از آن استفاده کنند. مهمترین عارضه وارفاین، بروز خونریزی در بیماران است. «کوتریماکسازول» یک آنتیبیوتیک است که در درمان عفونتهایی مثل عفونتهای ادراری و دستگاه تنفسی تجویز میشود. یافتههای یک مطالعه روی حدود 300هزار بیمار نشان میدهد اضافهشدن آنتیبیوتیک «کوتریماکسازول» به داروی وارفاین، احتمال بروز خونریزی و بستریشدن در بیمارستان را تا 8/1 برابر افزایش میدهد. برای ممانعت از این تداخل، باید دوز وارفاین را تا 25درصد کم کرد و آزمایشهای انعقادی خون را روی بیماران با فواصل کمتری انجام داد. تداخلات رده A-B-C (سه رده بعدی) تداخلات زیانباری برای بیماران نیست و بیشتر از بعد پژوهشی حائز اهمیت است. یکی از نقشهای داروسازان، کاهش عوارض دارویی در بیماران است. لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید. انتخاب مناسبترین و کمعارضهترین دارو از خانواده دارویی تجویزشده برای بیمار، براساس شرایط و وضعیت وی از جمله وظایف داروسازان است. برای مثال دارویی که اثر خوابآوری دارد، برای فردی مسن با مشکلات خواب میتواند، امری مطلوب باشد و برعکس همین دارو برای یک دانشجو یا کارمند که در سن کار و فعالیت قرار دارد، یک عارضه بسیار نامطلوب و ناخوشایند تلقی شود. این گفته به آن معناست که بین داروهای همخانواده هم نمیتوان به این نتیجه رسید که اثربخشی یک دارو همیشه بهتر بوده و عوارض آن کمتر است و تصمیمگیری برای انتخاب دارو به شرایط بیمار و بیماریهای زمینهای وی بستگی دارد. مثال دیگر در این مورد، بیماران دارای مشکلات کلیوی یا کبدی است. از آنجا که کلیه و کبد به عنوان ارگانهای متابولیزهکننده و دفعکننده دارو از بدن شناخته میشوند، آگاهی داروسازان از سیستمهای متابولیسم دارو در بدن میتواند در دارودرمانی این بیماران بسیار مؤثر باشد. باتوجه به اینکه اکثر بیمارستانهای ما فاقد متخصص داروساز بالینی هستند، میزان تداخلات دارویی به چه اندازه است؟ طی یک مطالعه انجامشده در بخش سیسییو یک بیمارستان، از هر چهار بیمار یک نفر تداخل دارویی رده X (منع مطلق مصرف) و از هر چهار بیمار، سه نفر تداخل رده D را تجربه کرده بودند. یعنی بهطور متوسط هر بیمار حداقل یک تداخل را تجربه کرده بود که نیاز به مداخله داروساز و تغییر در رژیم درمانی داشت. چگونه میتوان تداخلات دارویی را کاهش داد؟ در بسیاری از مواقع با استفاده از داروهای همخانواده میتوان شدت تداخلات دارویی را کاهش داد. مثلا در تداخل امپرازول با پلاویکس که به آن اشاره شد، تغییر امپرازول با داروهای همخانواده آن یعنی «پنتوپرازول» یا استفاده از داروهای ایمنتر مانند «راینتیدین» شدت تداخلات دارویی را بهطور چشمگیری کاهش میدهد. آیا تعامل مناسبی میان پزشکان و داروسازان در سیستم درمانی ما وجود دارد تا از تداخلات دارویی جلوگیری کند؟ با وجود تلاشهای صورت گرفته در این زمینه، متأسفانه در سیستم درمانی کشور، هنوز ارتباط مؤثری میان پزشک و داروساز در جهت ارائه خدمات درمانی بهتر به بیماران شکل نگرفته است که امید میرود با پررنگشدن نقش داروسازان در طرح تحول نظام سلامت، شاهد تعامل هرچه بهتر و بیشتر میان این دو قشر و ارائه خدمات درمانی بهتر به هموطنان عزیزمان باشیم. -------------------------------------------------------------------------
تلاش برای کارآمدتر شدن داروسازان بالینی در بیمارستانها آموزش داروسازان باید تغییر کند «داروسازان در عرصههای مختلف به وظایف خود عمل کرده و نسبتا موفق بودهاند، چراکه توانستهاند با هزینه بسیار کم، نیازهای دارویی کشور را تأمین کنند». دکتر «رسول دیناروند»، رئیس سازمان غذا و دارو در ششمین همایش داروسازی بالینی ایران با بیان مطلب فوق گفت: «رقم گردش دارویی کشور چهارمیلیارد دلار است که نسبت به کشورهای همسایه کمتر است و این بهدلیل عدم دسترسی به دارو نیست بلکه قیمت داروی ایرانی مناسب است». دکتر «دیناروند» افزود: «در سال گذشته شاهد ارتقای جایگاه داروسازی در کشور بودهایم که در 15سال اخیر بیسابقه بوده است به طوری که سهم صنعت داروسازی در سال92، 62درصد و در سال 93 به 63/5 درصد افزایش یافته است». وی همچنین بر توسعه خدمات دارویی و مراقبتهای دارویی تأکید کرد و گفت: «در این حوزه ضعف داریم و باید خدمات بهتر و حرفهایتر شود و داروسازان حضور فعالتری در بیمارستانها داشته باشند». دکتر «دیناروند» ادامه داد: «در حال حاضر 550بیمارستان و 120هزار تخت بیمارستانی داریم که باید تعداد بالایی از داروسازان در بیمارستانها حضور داشته باشند؛ اما متأسفانه اینگونه نیست. در کشور بیمارستانهایی داریم که یک نفر داروساز دارد یا اگر داروساز را بهصورت طرحی به بیمارستانی نفرستیم، آن بیمارستان داروساز نخواهد داشت. به نظر میرسد عدم حضور داروساز در بیمارستانها یا بهدلیل این است که به خدمات ما احساس نیاز نمیشود یا بدون داروساز هم کارها پیش میرود». رئیس سازمان غذا و دارو در ادامه با بیان اینکه انجام خدمات مراقبتهای دارویی برای ارتقای جایگاه داروسازی در نظام سلامت ضروری است، اظهار کرد: «25نفر در این رشته پذیرش داشتهایم که اگر تا 25سال آینده هم به این روند پذیرش ادامه دهیم، به هر بیمارستان یک داروساز میرسد». وی در پایان تصریح کرد: «تعداد داروساز بالینی در کشور بسیار محدود است و باید 20درصد داروسازان برای ارائه خدمت در بیمارستانها آماده شوند. طرحی را در حوزه داروسازی داشتیم که داروسازان پس از گذراندن 140واحد میتوانستند گرایشهای بالینی، علم و فناوری، صنعت و... را انتخاب کنند؛ اما متأسفانه اجرا نشد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.