|

موشک‌هایی برای تحویل‌ندادن

میثم بهروش

دولت روسیه به رهبری ولادیمیر پوتین در سال 2007 قرارداد تحویل سامانه پدافند هوایی اس-300 به ایران را به مبلغ 800 میلیون دلار امضا کرد، اما پس از سه سال تأخیر، در نهایت در سال 2010 دیمیتری مدودف، رئیس‌جمهور وقت روسیه، با استناد به قطع‌نامه تحریمی 1929 شورای امنیت، فروش این موشک‌ها را به تهران ممنوع کرد. اکنون بعد از پنج سال و در کل هشت سال پس از امضای این قرارداد استراتژیک، ولادیمیر پوتین دوباره طی حکمی ممنوعیت تحویل این موشک‌ها را به ایران لغو کرده است. مهم آنکه بر اساس اعلامیه 13 آوریل 2015 کاخ کرملین، این حکم بلافاصله پس از امضای رئیس‌جمهور روسیه قابل‌اجرا بوده، به این معنی که تهران هرزمان بخواهد می‌تواند موشک‌ها را از مسکو تحویل بگیرد. سیستم موشکی اس-300 با بردی تا شعاع 400 کیلومتر (در پیشرفته‌ترین نوعش) قابلیت ردگیری 100 هدف به‌طور هم‌زمان و درگیری با 12 هدف از جمله هواپیماهای رادارگریز و موشک‌های بالستیک را دارد. دستیابی به چنین توانایی دفاعی‌ای، تأسیسات هسته‌ای ایران را در برابر حمله نظامی تقریبا مصون کرده و بی‌تردید پارامترهای بحث هسته‌ای را به‌کلی تغییر می‌دهد.

دراین‌میان اما باید پرسید چنین انتظاری تا چه حد واقع‌بینانه است و آیا روسیه در عمل، سامانه دفاعی اس-300 را در اختیار ایران قرار خواهد داد؟ برخی از تحلیلگران سیاسی طرفدار دیپلماسی، تفاهم لوزان را مهم‌ترین دلیل تغییر موضع کرملین دانسته‌اند. بر اساس این نگرش، کرملین اصولا باید در مدت‌زمانی نه‌چندان‌طولانی و به گفته برخی مقامات در سال‌جاری میلادی سامانه موشکی اس-300 را به تهران تحویل دهد. این نگرش همچنین تلویحا روسیه را کشوری متعهد به حقوق و تعهدات بین‌المللی و هم‌پیمانی قابل‌اتکا برای ایران ترسیم می‌کند. چنین نتیجه‌گیری‌ای اما از نوعی شتاب‌زدگی و درکی سطحی ناشی می‌شود که تصویر کلی روابط روسیه با غرب در مقطع کنونی را کم‌اهمیت پنداشته و رفتار سیاست خارجی کرملین در قبال ایران به‌ویژه برنامه هسته‌ای آن را نادیده می‌گیرد. با نگاهی جامع به سیاست خارجی روسیه در دهه اخیر، تقریبا به ضرس‌قاطع می‌توان گفت که مسکو از برنامه هسته‌ای ایران و تبعات آن برای این کشور به‌عنوان اهرمی سودآور برای تنظیم روابط خود با قدرت‌های غربی و بهره‌برداری حداکثری از هر دو طرف در راستای پیشبرد منافع خود و حفظ توازن قدرت استفاده کرده است. درهمین‌راستا، تغییر موضع ناگهانی کرملین در رابطه با لغو ممنوعیت تحویل موشک‌های اس-300 بیش از هرچیز تلاشی است برای تداوم و بازتولید آن سیاست، این‌بار در لفافه توافق هسته‌ای. چنان‌که برندا شافر، استاد مطالعات روسیه دانشگاه جرج تاون آمریکا، خاطرنشان می‌کند، کرملین «دست‌کم شش بار در گذشته تهدید به فروش این سامانه [به تهران] کرده، اما هرگز به آن جامه‌عمل نپوشانده است». توضیح دلایل این نوع رفتار از سوی مسکو چندان هم پیچیده نیست. اقتصاد روسیه به دلیل تحریم‌های ناشی از بحران اوکراین از یک سو و افت قیمت جهانی نفت به نصف از سوی دیگر به‌شدت تحت فشار است. بنابر برخی گزارش‌ها، در سال 2014 بیش از 150 میلیارد دلار سرمایه در پی تحریم‌های غرب از روسیه خارج شد. با تداوم بحران اوکراین، برخی از نمایندگان کنگره آمریکا پا را از این نیز فراتر گذاشته و از تصویب طرحی برای قطع دسترسی روسیه به سیستم انتقال بین‌بانکی بین‌المللی سخن گفته‌اند. سیاست‌مداران کرملین همچنین از تلاش‌های فزاینده آمریکا و متحدانش برای تقویت مخالفان سوری -که در بینشان افراط‌گرایان قفقازی و چچنی فراوانی دیده می‌شود- ناخشنودند. دراین‌میان، مسکو همچنان نگران استقرار سپر دفاع موشکی ناتو در کشورهای همجوار اروپای‌شرقی و اطراف مرزهای خود است. در نهایت باید فروش تسلیحات اسرائیل به دولت اوکراین برای مقابله با جدایی‌طلبان طرفدار روسیه را به فهرست ناخشنودی‌های کرملین افزود. با توجه به چنین موقعیتی، یکی از مؤثرترین اهرم‌های مسکو برای جلوگیری از افزایش فشارهای مذکور، «تهدید» به فروش سامانه پدافند هوایی اس-300 به تهران است. اگر روسیه علاقه وافری به حفاظت از تأسیسات هسته‌ای ایران در مقابل حمله نظامی احتمالی داشت، طی همان سال‌های 2007 و 2008 که احتمال جنگ بسیار بیشتر از مقطع کنونی بود، موشک‌ها را در اختیار تهران قرار می‌داد. همان‌طور‌که تکمیل نیروگاه اتمی بوشهر با وجود وعده‌های مکرر مقامات روس، سال‌های متمادی به تعویق افتاد- از سال 1995 یعنی زمان امضای قرارداد با وزارت انرژی اتمی روسیه تا سال 2011 که نیروگاه به‌طور رسمی افتتاح شد - تحویل موشک‌های اس-300 به ایران نیز برخلاف آنچه برخی تحلیلگران تصور می‌کنند، بعید است به این زودی‌ها محقق شود. حکم لغو ممنوعیت پوتین بیش از هرچیز یادآور همان قول‌هایی است که من در کودکی به مادرم می‌دادم»، نکته‌ای پرمعنی که وی به شوخی در دیدار رسمی از تهران در اکتبر 2007 در رابطه با تأمین سوخت نیروگاه بوشهر به دولتمردان ایرانی گفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.