|

به خوش‌آمد «یاپی»ها

یادداشتی از پویا رفویی

ظاهرا اصطلاح «یاپی» (yuppie) را نخستین‌بار در سال 1982 جوزف اپشتاین بر سر زبان‌ها انداخت. هرچند دو سال قبل‌تر، دَن روتنبرگ در مجله شیکاگو از این تعبیر استفاده کرده بود. یاپی سر-نامی است خلاصه عبارت young urban professional که معادل فارسی آن «شهر‌نشین حرفه‌ای جوان» است. از معنای تحت‌اللفظی آن که بگذریم، یاپی‌ها از منظر جامعه‌شناسی لایه‌ای از جامعه‌اند که نخستین بار بر اثر سیاست‌های تاچریسم و ریگانیسم ظهور کردند. لازم به توضیح است که «یاپی»ها به هیچ‌ وجه از مشخصات طبقات اجتماعی برخوردار نیستند. یاپی ممکن است از سطح درآمدهای متفاوتی برخوردار باشد. ویژگی منحصر به فرد آن‌ها از منظر اپشتاین علاقه‌شان به جذابیت‌های فرهنگی است. اما فرهنگ در نظر اینان در درجه نخست، راهکاری است برای پرهیز از میدان‌های تعارض و بحران‌های سیاسی و اقتصادی. یاپی‌ها با آنکه خود متعلق به هیچ طبقه‌ای نیستند، از هر طبقه‌ای که دچار مشکل بقا نباشد، سر بر می‌کنند. به بیان ساده‌تر، یاپی‌ها شکل دگردیسی‌یافته روشنفکر کلاسیک در دوران نئولیبرالیسم‌اند. علاوه بر این یاپی‌های هر منطقه‌ای روحیات و رفتارهای خاص خود را بازتولید می‌کنند. مثلا در روسیه یاپی‌ها، به یوگا، فرهنگ، غذاها و لباس‌های آسیایی علاقه دارند. یاپی‌های روسی شیفته فرهنگ هندوستان‌اند. به‌زعم فیل رابرتسون، یاپی‌ها از دل نوسانات ناگهانی اقتصاد و بر اثر ادغام بخش‌هایی از طبقه متوسط و طبقات فقیر جامعه تولد می‌یابند. همان‌طور که پیشتر اشاره کردیم یاپی بی‌اندازه شیفته مفهومی از فرهنگ است که هیچ اصطکاک و تلاقی بحران‌زایی با سیاست و اقتصاد ندارد. تلقی یاپی از هنر فرایندی است که اضطراب‌ها و دلهره‌های زندگی در کلان-‌شهرها و جهان-‌شهرهای معاصر را به تصوری هنری و زیبایی‌شناختی مبدل می‌کند. در عرصه ادبیات آمریکا، تام ولف بیشتر از همه بر شخصیت‌پردازی و روایت از یاپی‌ها اهتمام ورزیده است. رمان‌های او غالبا مکنونات و عوالم ذهنی یاپی را واکاوی می‌کند. البته نگرش ولف به یاپی‌ها به‌شدت انتقادی و گزنده است. یاپی‌های آثار او در عین مصرف‌گرایی، به شدت آسیب‌پذیر‌اند. آن‌ها از هر شکست و ناکامی خود تراژدی‌های آبکی خلق می‌کنند. به‌شدت ریاکار‌اند و مبنای زندگی‌شان، تعطیلات و اوقات فراغتی طولانی است. به پوست خود اهمیت زیادی می‌دهند. مشتریان پروپاقرص جراحی زیبایی‌اند. فلسفه می‌خوانند و مستمع آزاد آخرین تئوری‌های فلسفی اروپایی‌اند. در عین‌حال یاپی‌ها آرام و قرار ندارند. مدام شغل عوض می‌کنند. درکشورهای توسعه‌نیافته، یاپی‌ها اهل مهاجرت‌اند. بر‌خلاف یاپی‌های آمریکایی که معمولا فارغ‌التحصیلان رشته‌های حقوق یا تجارت‌اند، در مناطق توسعه‌نیافته یاپی پیوند معینی با دانشگاه یا آکادمی ندارد. و ظهور این جماعت در هر منطقه‌ای از جهان گویای آزمون موفق یا شکست‌خورده پروژه مالی‌سازی است. از منظر زیبایی‌شناختی یاپی، واسطه‌ای است که مرز میان «سلیقه» و «مد» را از بین می‌برد. جهان یاپی‌ها با تمرکز بر سه خصیصه «جوانی»، «حرفه‌ای» و «شهرنشینی» بازنمایی می‌شود. در نتیجه، بیش از آنکه تغییر یا خلق ایده، مفهوم یا «زندگی بهتر» مد نظرشان باشد، با وسواس و خود-شیفتگی، بی‌وقفه خود را به دیگران معرفی می‌کنند. در جلسات نقدوبررسی حضور به‌هم می‌رسانند و یک پای ثابت محافل و ضیافت‌های فرهنگی هستند. یاپی‌ها در مصاف با ناملایمات زندگی خصوصی یا از هم می‌پاشند و یا به خشونت‌ورزی جنون‌آمیزی متوسل می‌شوند. از دیگر نویسندگان معاصر آمریکایی که به یاپی‌ها می‌پردازد می‌توان «برت ایستن الیس»، نویسنده «روانی آمریکایی» را نام برد.پرسش این است که آیا می‌توان از پدیده شبیه به «یاپی‌های ایرانی» سخن به میان آورد. آیا تحولات ناشی از فرهنگی‌سازی دوران اصلاحات و نابسامانی‌های اقتصادی دوران احمدی‌نژاد شبیه به دو بال پرنده پروبال‌آراسته «یاپیسم ایرانی» نیست؟ لازم به توضیح است که یاپی‌ها، فرهنگ را به‌منزله ظرفی برای مظروفی می‌بینند که آمیزه‌ای است از اوقات فراغت، جذابیت و اندکی هنر. از این‌رو، مفهومی از فرهنگ که حاصل برهم‌کنش فرآیندهای اجتماعی و تلاقی، برخورد و برش ساحت‌های زیسته آدمی است، چندان باب‌ طبع یاپیست‌ها نیست. کمی به عقب برگردیم، در دوران اصلاحات با گشایشی که در عرصه نظارت دولتی بر فعالیت هنری دست داد، تولید کمی آثار هنری به‌شدت افزایش یافت. مطبوعات در آن دوران رویدادهای فرهنگی را همسنگ اتفاقات سیاسی در کنار هم قرار می‌دادند. ولی چه کسانی می‌توانستند در این رویداد فرهنگی ذی‌سهم باشند. از آنجا که فرهنگ در این صورت‌بندی نوین با اوقات فراغت گره خورده بود، بدیهی است که اهل فرهنگ باید از وقت کافی برای «فرهنگی ‌شدن» و «فرهنگی‌ ماندن» برخوردار می‌بودند. مضافا اینکه ترومای تاریخی جایی در این صحنه فرهنگی نداشت. از این‌رو دو لایه اجتماعی جوانان و زنان مهم‌ترین کاندیداهای فضای فرهنگی شدند. هرچند به جوانی اهمیت بیشتری مبذول می‌شد. هرچه باشد یاپی‌ها غالبا مذکر‌اند. تاکید بر این امر هم ضروری است که وجه غالب آثار نویسندگان زن در این دوران ربط چندانی با ادبیات زنان و نوشتار زنانه نداشت. مقارن با ایامی که تعبیر احتمالی «یاپیسم ایرانی» نشو‌ونما می‌کرد، «جوانی» نه یک مشخصه گذرا یا حالتی از حالات حیات انسانی که به شکل ارزشی زیبایی‌شناختی درآمد. جوانی امتیازی بود که بسیاری از موانع را از سر راه مرتفع می‌کرد و جایگزینی برای مهارت یا چیره‌دستی در نوشتن و هر شکل دیگری از خلق هنری بود. پس از خلق مفهوم ارزشی و توضیح‌ناپذیر جوانی، ادبیات شهری نقل محافل شد. با مروری بر مطبوعات و نشریات آن دوران به سادگی می‌توان دریافت که چگونه «شهری‌نویسی» و «ادبیات شهری» به یکی از عمده ارزش‌های بازتولید ادبیات مبدل شد. در این فاصله شهرداری‌ها با توسعه سازمان‌های فرهنگی-هنری، زیباسازی، فرهنگسراها و شهرکتاب‌ها بر ضرباهنگ این تحول شتاب می‌بخشیدند. بی‌تردید ارزش‌های شهرنشینی به معنای کلاسیک آن در متون جامعه‌شناسی به هیچ‌روی مطمح نظر قرار نداشت. «شهر» در معنای مطلوب یاپیسم ربط زیادی با دوبلینِ جویس یا دانتزیگِ گونترگراس نداشت. یاپی‌ها شهر را به معنای محیطی کوچک‌تر یا بزرگ‌تر از دولت-ملت به‌کار می‌بستند. شهری شدن میانجی محو‌شونده‌ای بود برای صرف‌نظر از تامل و مداخله در مفصل‌های سیاست و فرهنگ. درک یاپیستی از شهر نه مکانی انضمامی و واقعی که تصور یا توهمی است که گاه با اسطوره‌سازی پهلو‌به‌پهلو می‌شود. مصداق بارز این رویکرد در رمزگشایی و رمزگزاری دوباره آثار محمدعلی سپانلو رخ داد. جای هیچ تردیدی نیست که سپانلو تعلق‌خاطر ویژه‌ای به تهران دارد و در آثارش این شهر حضور برجسته‌ای دارد. اما آن‌ها که با شعر سپانلو مانوس‌اند خود به خوبی می‌دانند که تاریخ و ملیت ظرف مدتی قریب به نیم‌قرن دغدغه‌خاطر وی بوده است. در اوان نضج‌گرفتن یاپیسم سپانلو تنها و تنها شاعر تهران است و مابقی کارنامه آثارش گویی حشو و زوائدی است که باید هرس شود. این است که در مقام شاعر تهران از وی تمجید می‌شود اما وقتی در دفاع از تمامیت ارضی ایران و علیه تجزیه‌طلبی شعری می‌سراید مطبوعات از انتشار آن ابا می‌کنند. بحث بر سر این نیست که سپانلو را بی‌جهت شاعر تهران می‌خوانند. اما از منظری با توسع بیشتر وی در زمره یکی از شاعران ملی ایران است. بازنگری در آثار تحقیقی و منثور سپانلو، خود گواهی است بر این مدعا که او یکی از شاعران ملی ایران است. تا این جای کار یاپی‌های نه‌هنوز یاپی، دو خصیصه عمده خود را از محیط پیرامون خود اکتساب کردند: «جوانی» و «شهری شدن». ضلع سوم مثلث یاپیسم «حرفه‌ای شدن» است. از اواخر دهه هشتاد شمسی به ناگهان عده‌ای آستین بالا می‌زنند و با دوگانه نویسنده روشنفکر/حرفه ای در پی حرفه‌ای کردن کار فرهنگی برمی‌آیند. کار به جایی می‌کشد که یکی از اهالی محترم قلم، نوشتن داستان کوتاه را مانعی بر سر راه حرفه‌ای شدن به شمار می‌آورد و صراحتا به اطلاع همگان می‌رساند که اگر نویسندگان ایرانی به جای داستان‌ کوتاه رمان بنویسند، ادبیات زودتر حرفه‌ای می‌شود. چنین بود که سیل رمان‌های یاپیستی ویترین و پیشخوان کتابفروشی‌ها را قبضه کرد. در کارگاه‌های قصه‌نویسی که اینک به کارخانه‌های قطورنویسی شبیه‌تر بود، یاپی‌ها خواسته‌و‌ناخواسته بسیاری را خانه‌نشین کردند. ناشران سختگیر و مشکل‌پسند دو دهه قبل در این زمان با افتخار به اطلاع می‌رسانند که عن‌قریب صد‌جلد رمان فارسی به بازار می‌دهند. جای تعجب نیست. یاپی‌ها پیشاپیش «کارشناسی کتاب» را خلق کرده بودند و «مکتب‌نرفته» و «خط‌ننوشته»، «ماه مجلس» بودند (و هستند). به دلایل بسیاری که طرح و تحلیل آن را به بعد موکول می‌کنیم، یاپی ایرانی به جلوه رمان‌نویس ظاهر شد. رمان‌نویسی که مناسبات خود را بر مبنای چینش نسل‌ها تنظیم می‌کند و خود را دهه شصتی و دهه هفتادی می‌نامد. مدعی آن است که رمان نوعی ایده‌آل خود را نه بر‌حسب آرمان‌های سیاسی و اجتماعی، که با تاکید بر فردیت شکل داده است. اما فردیتِ یاپیستی هیچ شخصیت داستانی چشمگیری خلق نمی‌کند. در بازنگری سیاهه آثار یاپی‌ها درمی‌یابیم که آن‌ها یا به شخص بدون فردیت علاقه دارند و یا به فرد بدون شخصیت. مصداق آن هم مکان‌های موقتی و گذرای برخوردهای انسانی در رمان‌ها و داستان‌های یاپیستی است: کافه‌ها، مرکز‌خریدها،گالری‌ها و آتلیه‌های هنری. جالب اینجا است که درست در زمانی که حاشیه‌نشینی سنت کم‌رمق شهرنشینی ایرانیان را دستخوش تغییر می‌کرد، یاپی‌ها سودای ادبیات شهری در سر می‌پختند و در جابلقا و جابلسای خود به کار فرهنگی مشتغل بودند. و در ادامه نیز، همین که به حرفه‌ای کردن ادبیات و رمان کمر همت بستند، تیراژ نصف شد. این بار نه از قضا که لاجرم، سرکنگبین صفرا فزود. هرچه باشد یاپی‌ها کلبی‌مسلک‌اند و بلغم فرهنگ را درمان سودای هنر می‌دانند. با این‌همه ماجرای یاپی ایرانی -مشروط بر اینکه اساسا چنین پدیده‌ای وجود داشته باشد- رشته‌ای است که سر دراز دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.