|

ارزیابی شتاب‌زده یک کارنامه 2ساله

‌کارنامه دو‌ساله دولت در حوزه معماری، شاید چندان قابل‌بررسی به‌نظر نیاید، چراکه طولانی‌بودن پروسه خلق اثر در این وادی، بررسی عملکرد معمارانه دستگاه اجرایی را ناپخته و شتاب‌زده جلوه می‌دهد. بااین‌همه، آنچه در این محدوده دوساله قابل رؤیت بوده، تلاش برای بازگشت به اصولی است که لااقل در هشت‌سال اخیر، کمتر به آن توجه شده و البته دراین‌میان فشارهای اقتصادی هم بر اجرای پروژه‌های کلان ساخت‌وساز که قابلیت ارزیابی نگاه دولت به هنر معماری را فراهم می‌کند، تأثیر بیشتری داشته است. اصلی‌ترین جنبه ساخت‌وساز دولت در یک‌دهه اخیر که مسکن مهر لقب گرفته، در مدت حضور دولت جدید در ساختمان پاستور، متوقف شده و این موضوع نشان می‌دهد نقش دولت در بخش اجرایی تولید آثار معماری کمتر از گذشته شده است. این موضوع از یک جهت مثبت ارزیابی می‌شود و آن، پایان‌یافتن ساخت‌وسازهای مسکن مهر است که بی‌توجه به اصول اولیه معماری و تنها در جهت ساخت سرپناه ارزان ایجاد می‌شدند. از دریچه دیگری نیز نگاه به توقف ساخت‌وساز ارزان قابل‌تقدیر است و آن کاهش حضور تفکر مهندسی و عمران به جای هنر معماری است. خروج احمدی‌نژاد از ساختمان پاستور، یعنی پایان تسلط قاطع معمارانی بر ساخت‌وساز کشور که به «علم‌وصنعتی»، معروف شده بودند. محمود احمدی‌نژاد که خود از اساتید دانشگاه علم‌وصنعت بود، با حضور در دستگاه اجرایی کشور، زمینه ورود معمارانی از این سبک‌وسیاق را به عرصه کلان معماری کشور فراهم کرد و از آنجایی که این معماران به معماری سازه و گرایش عمرانی ساخت‌وساز بیش از توجهات معمارانه و آرتیستیک در خلق اثر شهره هستند، گفتمان غالب معماری در طول دهه اخیر بیش از هرچیز به سمت فن مهندسی رفت تا توجهات هنرمندانه. اما این گفتمان، تنها محدود به فارغ‌التحصیلان معماری این دانشگاه نبود و از سوی دیگر، هر معمار بیرون‌آمده از این دانشگاه را هم نمی‌توان بااین‌عنوان موردخطاب قرار داد، اما به‌مرور و با مطرح‌شدن پروژه‌های عمومی و بزرگی چون پردیس‌های سینمایی تهران، پروژه‌های شهری مشهد و اصفهان و... معلوم شد گفتمان فن مهندسی در حال غلبه‌کردن بر ساحت هنرمندانه معماری است و کار تا جایی پیش رفت که حتی برخی از معماران این جبهه نسبت به واگذاری طراحی و معماری فرهنگستان هنر به معماری که اهداف هنرمندانه را بیش از ابعاد عمرانی جدی می‌گرفت، اعتراض کردند. بااین‌همه، تغییر و چرخش دولت یازدهم در حوزه‌های فرهنگی، تنها مربوط به عرصه ساخت‌وساز معماری نیست. پیشینه معماری هم یکی دیگر از دغدغه‌های دولت روحانی بود که امروز بعد از پشت‌سرگذاشتن چالشی مقطعی به آرامشی نسبی رسیده است.واقعیت این است که حوزه میراث فرهنگی، پاشنه آشیل دولت پیشین شده بود و اکنون با روی‌کارآمدن سلطانی‌فر، در حال گذران ماه عسل خود است. واکنش‌های دولتی نسبت به تخریب یادگارهای معماری کشور، جدی‌تر از دولت قبل شده و لااقل دیگر شاهد ردپای دولت در تخریب برخی از خانه‌های تاریخی مشهد و اصفهان و شیراز و تهران نیستیم. این‌روزها، دولت یازدهم، نظارت گسترده‌تری بر شهرداری تهران و به‌تبع آن به شهرداری‌های بیشتر کلان‌شهرهای تاریخی کشور اعمال کرده تا از منظری فرهنگی‌تر به سرمایه خود نگاه کنند و خانه‌های تاریخی را به تیغ تخریب و نگاه‌های تحدید (!) نسپرند. این موضوع باعث شده که شهرداران، امروز، بیش از گذشته به میراث فرهنگی شهرهای خود که بخشی از آن در آثار معماری تجلی پیدا کرده، توجه نشان دهند و حتی برنامه‌هایی برای حفظ و احیای آن داشته باشند که قطعا به‌نفع کارنامه میراثی دولت و البته سرمایه‌های آینده معماری کشور تمام خواهد شد. اما روحانی در مسیر خود با چندچالش جدی در حوزه معماری نیز مواجه خواهد بود که نپرداختن به آن، بررسی زودهنگام کارنامه دولت او را در این حوزه، ناپخته‌تر از اینکه پیش‌روی شماست، خواهد کرد. به‌زودی رشد زودهنگام قیمت مسکن در تنور ساخت‌وساز می‌دمد و ورود معماران کم‌تجربه را به عرصه معماری کشور رقم خواهد زد. این موضوعی است که اگر سازمان نظام مهندسی، برای آن سازوکاری نیندیشد، بازتولید معماری «بساز‌وبفروشی»، نقطه مجهول کارنامه معماری دولت یازدهم خواهد بود. از سوی دیگر، همین افزایش قیمت ملک، قطعا به تولید شهرها و شهرک‌های اقماری در دل و برون شهرهای فعلی خواهد انجامید؛ تجربه‌ای که امروز در منطقه 22 تهران رقم خورده و براساس آنچه نویسنده این یادداشت کسب اطلاع کرده است، به‌زودی 60 میلیون مترمربع به فضای معماری کشور اضافه خواهد کرد. عدم تقارن به‌وجودآمده از این سطح معماری کلان، آفت تازه‌ای برای شهرهای بزرگ ایران خواهد بود؛ خصوصا آنکه در چنین پروژه‌های کلانی، هنوز ردپای بعضی از پرونده‌های سیاسی هم دیده می‌شود. سازوکار دولتی که کمی تا قسمتی اصلاح‌طلبانه رفتار می‌کند، ایجاد نهادهای مدنی در حوزه معماری است تا جلو تک‌صدایی بایستند؛ هنوز دو، سه‌روزی از سوم اردیبهشت به‌عنوان روز معمار نگذشته که خبرها حکایت از ایجاد خانه معمار در خانه تاریخی وارطان دارد تا کفه ترازوی این ارزیابی به سمت مدیریت درست روحانی و وزیر راه‌وشهرسازی سنگینی کند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.