تصویر زنان قدرتمند معاصر
تأثیر عمیق
ساسان گلفر
«مراقب افکارتان باشید، چون به کلمات تبدیل میشوند. مراقب کلمات باشید، چون به عمل بدل میشوند. مراقب اعمالتان باشید، چون برایتان عادت میشوند. مراقب عادتهایتان باشید، چون شخصیت شما را میسازند. و مراقب شخصیتتان باشید، چون همان سرنوشت شما میشود. هرچه فکر میکنیم، همان میشویم. پدرم همیشه این را میگفت و فکر میکنم من خوب نتیجه گرفتم». جملههایی که مریل استریپ در نقش مارگارت تاچر، نخستوزیر اسبق انگلستان، در فیلم «بانوی آهنین» بر زبان میآورد، شاید واقعا متعلق به این شخصیت یا پدر خواربارفروش او نبوده؛ شاید آنطور که میگویند نقلقول از مهاتما گاندی یا منتسب به یک هفتتیرکش متفکر تگزاسی قرن نوزدهمی موسوم به فرانک آوتلا باشد، ولی بههرحال مهم این است که جملهها، مرحلهبهمرحله روند شکلگیری یک شخصیت قدرتمند، در اینجا یک زن قدرتمند، را نشان میدهد. سازندگان فیلم برای تأکید بر این ویژگی، لقب این زن مقتدر عالم سیاست دهه 1980 را عنوان فیلم قرار دادهاند و برای تثبیت و تقویت هرچهبیشتر این صفت و جاانداختن کامل آن، نقش او را به بازیگر زنی دادهاند که متخصص ایفای نقش زنان مقتدر در سینماست. سینمای جهان در اینروزها به عرصهای برای قدرتنمایی زنان تبدیل شده است. البته در نگاه اول ممکن است طور دیگری به نظر برسد؛ مخصوصا وقتی به آمار و ارقام و ادعاها و ایدهآلهایی که هرسال و در هر موقعیتی از سوی گروههایی مثل فمینیستها مطرح میشود، توجه میکنیم. گفتههای این گروهها بهلحاظ عدد و رقم درست مینماید؛ ظاهرا هنوز نقش و سهم زنان آنطور که باید و شاید در سینما جدی گرفته نشده است؛ تعداد بانوان فیلمساز یا تهیهکننده به اندازه مردها نیست یا در میان نامزدهای رشتههایی مثل کارگردانی، در اسکار، کمتر ممکن است به نام یک خانم بربخوریم یا فقط یک کارگردان زن، برنده اسکار شده است یا تعداد نقش برای قهرمانان زن اکشن در سال اصلا با فراوانی این نقشها برای بازیگرانی مثل لیام نیسن، دنزل واشنگتن، جیسن استیتم یا بروس ویلیس برابری نمیکند. بااینحال وقتی به نفوذ و برد و تأثیر فیلمهای بر محور اقتدار زنانه توجه کنیم، متوجه میشویم که نهفقط در یک مقایسه تاریخی با وضعیتی که در دهههای گذشته برقرار بود، بلکه در مقایسه با آثار معاصری که میتوان آنها را مردانه خواند یا آثاری که سهم کمابیش برابری به دو جنس میدهند، عمق نفوذ و کیفیت تأثیر آثار زنمحور بهمراتب بیشتر است. با نگاهی سرسری به آثار سینمایی و تلویزیونی سالیان اخیر به نمونههای متعددی از بروز آنچه میتوان عنوانی مثل «اقتدار زنانه» برایش در نظر گرفت، برمیخوریم. شاید مشخصترین نمونهها، آثاری باشند که بازیگرانی مثل مریل استریپ یا سیگورنی ویور در آنها بازی کردهاند، مثل همین «بانوی آهنین» که نامش قبلا آمد یا «شیطان پرادا میپوشد» یا «جولی و جولیا»ی خانم استریپ یا «آواتار» و مجموعه فیلمهای «بیگانه» سیگورنی ویور. شکل دیگر این اقتدار را در سریالهای تلویزیونی سالهای اخیر مثل «خانه پوشالی»، «میهن» یا «24» میتوان دید؛ جایی که خانمها در مقام شخصیت پرنفوذ یک دولت، رئیسجمهور یا رئیس سازمان اطلاعاتی ظاهر میشوند. این گرایش حتی یکی از مردسالارترین فرانشیزهای سینمایی، مجموعه فیلمهای «جیمز باند»، را نیز تحتتأثیر قرار داده که در فیلمهای اخیرش خانم جودی دنچ را در جایگاه مقام بالادست مأمور 007 نشانده است. دادن چنین نقشهایی به بانوان البته واکنشی طبیعی به رخدادهای سالهای اخیر در عالم سیاست و افزایش تعداد خانمهایی است که به بالاترین سطوح دولتی و سمتهایی مانند صدراعظم، رئیس مجلس یا رئیسجمهور کشورهای مختلف اروپایی، آمریکایی، آفریقایی و آسیایی دست یافتهاند. فیلمهایی مانند «اویتا» ساخته آلن پارکر، «بانوی آهنین» فیلیدا لوید و «بانو» ساخته لوک بسون که به شخصیتهای واقعی دنیای سیاست پرداختهاند و عنوانشان نیز بازتابدهنده همین قدرت زنانه است، در چنین ردهای قرار میگیرند. اما اقتدار زنانه در سینما و ادبیات معاصر جهان بیش از همه در دو حوزه ژانری مجال بروز پیدا کرده است: فانتزی و علمی- تخیلی. فانتزی، قصههای پریان و انیمیشن قصههای پریان «بازنگریشده»ای که در سالهای اخیر روانه پرده سینما شدهاند، اغلب وقتی موفق از کار درآمدهاند که وجوه قدرتمند زنانه شخصیتها را پررنگتر کردهاند. از معدود نمونههای ناموفق این حوزه میتوان به «هنسل و گرتل: شکارچیان جادوگران» محصول 2013 اشاره کرد که «بازنگری» را به معنی افزودن هرچهبیشتر خشونت به داستان گرفت و هیچ نتیجهای جز بیزاری و بیعلاقگی اغلب تماشاگران به دست نیاورد. در مقابل، تعداد قابلتوجهی از این قبیل آثار در سالهای اخیر توانستهاند با افزودن لایههایی تازه و مخصوصا تقویت وجوه زنانه شخصیتهایی که یکی، دو قرن پیش امثال برادران گریم یا لوییس کارول آفریده بودند، نبض تماشاگران عادی و نخبه را بهیکسان در دست بگیرند. کریستین استوارت در «سفیدبرفی و شکارچی»، شخصیت سفیدبرفی را از قالب منفعل متعارفش بیرون آورد و زره جنگجو بر تنش کرد. شخصیت مؤنث منفی مخالف او با بازی چارلیز ترون نیز در مقابل او تقویت شد. آنجلینا جولی در «شیطانصفت» به زیر پوست شخصیت منفی داستان «زیبای خفته» رفت و یک آنتاگونیست کلیشهای داستانهای قدیمی را عملا به پروتاگونیستی مدرن بدل کرد. تیم برتون در فیلم «آلیس در سرزمین عجایب» به قهرمانش آلیس، با بازی میا واسیکوفسکا، نوعی خودآگاهی فمینیستی بخشید که با داستان منبع اقتباس آن کاملا متفاوت بود. انیمیشنهای استودیو دیزنی در دو دهه اخیر بهسوی بالوپردادن هرچهبیشتر به شخصیتهای مؤنث حرکت کردهاند. نگاه مردسالار انیمیشنهای اولیه شرکت والت دیزنی در آثاری مانند «سیندرلا»، «سفیدبرفی و هفت کوتوله» و«زیبای خفته» قرنبیستمی در نقطه عطف ورود به قرن بیستویکم تغییر کرد و قهرمانان مؤنث انیمیشنهای «پوکاهانتس»، «دیو و دلبر»، «مولان»، «دلاور» و «یخزده» با قدرت تمام در گیشه تاختند. دیزنی این روزها تولید انیمیشن «موآنا» را با دختر قهرمان مقتدر دیگری، اینبار از منطقه اقیانوسیه و پولینزی که بازسازی زنده «دیو و دلبر» است، به جریان انداخته است. بازسازی زنده «مولان» را نیز در برنامه دارد. ترکیب کادر تولید فیلمهای انیمیشن، فانتزی و ابرقهرمانی نیز در حال تغییر است. علاوه بر میدان پیداکردن بیشتر شخصیتهای مؤنث در آثار انیمیشن و فیلمهای کامیکبوکی مانند «انتقامجویان»، اولین زنان سازنده این آثار نیز پا به میدان میگذارند. نخستین کارگردان زن انیمیشنهای دیزنی دو سال پیش، برندا چپمن بود که بعد از سالها فیلمنامهنوشتن، با کارگردانی «دلاور» پا به عرصه گذاشت. اینروزها خبر میرسد که استودیو مارول تحت پوشش شرکت دیزنی برای کارگردانی «کاپیتان مارول» از آنجلینا جولی بهعنوان اولین زن کارگردان آثار ابرقهرمانی این شرکت دعوت به عمل آورده و دو بانوی فیلمنامهنویس طراز اول هالیوود را مأمور نگارش فیلمنامه «کاپیتان مارول» کرده است. کمی دورتر از قلمرو دیزنی و مارول، یک اثر فانتزی/کمدی/ترسناک مردانه دهه هشتادی نیز قرار است به اثری زنانه در قرن بیستویکم تبدیل شود. جای قهرمانان نسخه قبلی فیلم «شکارچیان شبح» را که (بهاستثنای شخصیتی خارج از گروه با بازی سیگورنی ویور) همه مرد بودند، در بازسازی این فیلم، گروهی از بازیگران زن خواهند گرفت. اکشن علمی- تخیلی شخصیتهای مثبت و منفی مؤنث، محور موفقترین آثار اکشن علمی- تخیلی سینما و ادبیات این دهه هستند. انگار نویسندگان و فیلمسازان این ژانر با بدبینی به آیندهای چشم دوختهاند که هم قدرت حاکم و هم قطب مخالف برهمزننده نظم مستقر را زنان اداره میکنند. «ناهمخوان» و دنباله آن با عنوان «شورشی» در جامعهای فرقهبندیشده میگذرند که یک زن از فرقه دانش، با بازی کیت وینسلت، عملا در آن قدرت را قبضه کرده است و شایلین وودلی در نقش دختری ظاهرا از فرقه شجاعت اما درواقع ناهمخوان با همه فرقهها و برخوردار از شخصیتی میانفرقهای جلو او میایستد. در مجموعه فیلمهای موفق «عطش مبارزه»، قطب منفی نظم مستقر بیشتر در سیطره مردان است که پیرمردی بهنام رئیسجمهور اسنو، با بازی دانالد ساترلند آن را اداره میکند و شخصیت اصلی داستان که کتینس اوردین نام دارد و جنیفر لارنس ایفاگر نقش اوست، نظم ظالمانه آن را بر هم میریزد. در این قطببندی البته جنیفر لارنس تنها نیست و رهبر نیروی مقاومت که او نیز زن است و جولین مور نقش او را برعهده دارد، با او همراه میشود. یکی از آثار موفق در ادبیات این ژانر و ناموفق در سینما با عنوان «بخشنده»، این قطببندی را کاملا معکوس میکند. در فیلم «بخشنده» نظم گورستانی جامعه استبدادی را زنی با بازی مریل استریپ برقرار میکند و یک پسر جوان و پیرمردی که نقش او را جف بریجز برعهده دارد، در قطب مخالف قرار میگیرند. «لوسی»، ساخته لوک بسون بهعنوان پرفروشترین فیلم اروپایی سال 2014 نیز کمابیش در این دسته آثار قرار میگیرد، گرچه اثری خوشبینانهتر است و قهرمان زن آن با نقشآفرینی اسکارلت جوهانسن کاملا تصادفی و نه به اتکای شخصیت برتر خود، به قدرتی فرابشری دست مییابد. اینهمه تغییر رویکرد در سینما و تلویزیون در مدتی کوتاهتر از دو دهه، تا حدی ناشی از اجباری است که بازاریابان صنعت سرگرمی آن را با تمام وجود احساس کردهاند. بههرحال، قدرت مالی لااقل نیمی از جمعیت یک بازار را نمیتوان دستکم گرفت. اما جنبهای دیگر و لایهای عمیقتر نیز وجود دارد. در صحنهای از فیلم «بانوی آهنین»، موقعی که دنیس تاچر، شوهر آینده نخستوزیر آینده انگلستان از او خواستگاری میکند، میشنود که «میدونی دنیس، من هم از تو خوشم میآد. ولی من از اون زنهایی نیستم که بتونم بیسروصدا گوشه آشپزخونه ظرف بشورم». دنیس میگوید: «من توی این کار کمکت میکنم...» مارگارت جواب میدهد: «نه. مسئله زندگیه. فراتر از همه این پختن و شستن و بچهها، زندگی آدمه که اهمیت داره. من نمیتونم موقع شستن فنجونها بمیرم. جدی میگم، دنیس. باید درک کنی». و دنیس پاسخ میدهد: «دقیقا به همین خاطره که میخوام باهات ازدواج کنم، عزیزم!»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.