به مناسبت ۲۸ آوریل سالروز تولد دیکتاتور پیشین عراق
صدام و تأثیر «عقده ادیپ»
نوژن اعتضادالسلطنه
«مانفرد کتس دوریس» متخصص بالینی امور مرتبط با تحولات رؤسا و تغییرات سازمانی اولین انگیزه تصمیمگیریهای هر رئیسی را جبران جراحتها و زخمهای احساسیای میدانست که فرد در دوران اولیه زندگی خود تجربه کرده است. از دید او قدرت و ثروت، هرکسی را برای دستیابی به قدرت وسوسه میکند، اما برای برخی تجربه تلخ پیشینی و فقدان کمکرسانی به فرد برای کشف ارزش خویشتن در دوران کودکی، باعث افزایش میل به دستیابی به جایگاه مدیریت در بزرگسالی میشود. این دیدگاه که در روانشناسی سیاسی نیز کاربرد دارد، همسانی بسیاری با تز معروف «زیگموند فروید» پدر روانکاوی مدرن دارد. او نیز معتقد بود رفتار انسان در کودکی تحتتأثیر نیروهای غریزی و در بزرگسالی تحتتأثیر رفتارهای دوران کودکی قرار دارد و از این رو دوران کودکی اهمیت زیادی برای فرد دارد، چراکه زندگی او در دوران بزرگسالی را تحتالشعاع خود قرار میدهد. فروید در حوزه روانکاوی در چنین بستری بحث «عقده ادیپ» را نیز مطرح کرد. با بررسی زندگی فردی رهبران سیاسی، میتوان ردپای تأثیر این موضوع را در تصمیمگیریها و رویکرد آنان مشاهده کرد. «صدام» و «عقده ادیپ» نگاهی به زندگی «صدام حسین» دیکتاتور پیشین عراق نشان میدهد تا چه اندازه موضوع «عقده ادیپ» در بهقدرترسیدن او و تصمیمگیریهای بعدی او مؤثر بوده است. صدام در تاریخ 28 آوریل 1937 میلادی، در خانوادهای فقیر و دهقانی در نزدیکی تکریت متولد شد. پدرش پیش از تولد او بر اثر بیماری داخلی (احتمالا سرطان) فوت کرد و در دورانی که مادرش او را باردار بود، برادر 12سالهاش نیز در کودکی بر اثر ابتلا به بیماری سرطان چندماه پس از پدرش فوت کرد. زمانی که مادرش او را در هشتماهگی باردار بود، در حالی که ناتوان و فقیر شده بود، تصمیم به خودکشی گرفت تا آنکه خانوادهای یهودی او را از این کار بازداشتند. او تصمیم داشت صدام را نیز بکشد، اما همان خانواده او را از این کار منصرف کردند. پس از تولد صدام در 28 آوریل 1937، مادرش که دچار افسردگی شده بود، حاضر به دیدار فرزندنش نشد. سرپرستی صدام به داییاش «خیرالله طلفاح» در تکریت داده شد. در سهسالگی صدام بار دیگر به مادرش پیوست. مادر صدام در آن زمان با یکی از خویشاوندان دورش «حاج ابراهیم حسن» ازدواج کرد. اسناد موجود نشان میدهند حاج حسن صدام را از نظر فیزیکی و جسمانی موردآزار قرار میداد. درنتیجه، حس بدرفتاری ناپدری شخصیت او را خدشهدار کرد و به توان همفکری او با سایرین لطمه زد. صدام که از نظر شخصیتی آسیب دیده بود، دچار افسردگی و نامیدی شد و در تلاش بود تا کمبودهای روحیاش را با کسب قدرت جبران کند. او تحصیلات را نزد داییاش «خیرالله» فرا گرفت. او نهتنها نقش پدر را برای صدام ایفا میکرد، بلکه معلم سیاسی او نیز بود. او علیه بریتانیا در جریان قیام عراقیها در سال 1941 جنگیده و پنجسال به اتهام دامنزدن به احساسات ملیگرایانه زندانی شده بود. او ذهن صدام را از داستانهایی درباره قهرمانبودن اقوامش، بزرگبودن پدربزرگش پر میکرد و میگفت آنان برای عراق و ملیگرایی عربی جان دادند و با دشمنان خارجی جنگیدند. او میگفت باید ادامهدهنده راه قهرمانان عرب باشد. «خیرالله طلفاح» حس نفرت از بیگانه را در او ایجاد کرد. او رسالهای نوشته بود تحتعنوان خدا نباید سه مخلوق را میآفرید: پارسیان، یهودیان و مگسها. خیرالله، معلم ایدئولوژی ملیگرایی عربی صدام شده بود. درنتیجه، صدام در سال 1957 بهطورطبیعی به حزب بعث پیوست که ایدئولوژی آن نزدیک به افکار داییاش بود. حزب بعث در سال 1940 با هدف استقلال عربی و وحدت و سوسیالیسم و خارجشدن از یوغ امپریالیستها تشکیل شده بود. صدام با تأثیرپذیری از داستانهای خیرالله، خود را «نبوکادنزار» قلمداد میکرد که پادشاه بابل بود. او عرب نبود، اما بسیاری از عراقیها، او را همملت خود قلمداد میکردند؛ فاتح بیتالمقدس بود و یهودیان را در سال 586 پیش از میلاد از آنجا اخراج کرد. او همچنین مجذوب «صلاحالدین ایوبی» شده بود؛ شخصیتی کرد که بسیاری از اعراب، او را عرب میانگارند. زمانی که صدام 15ساله بود، «جمال عبدالناصر» رهبر نظامی مصر در سال 1952 کودتا کرد و به قهرمان او تبدیل شد. او در 20سالگی با تأثیرپذیری از «ناصر»، به حزب سوسیالیست بعث عربی در عراق پیوست. او از ابتدای عضویت در حزب، علاقهاش با استفاده از خشونت، اعضا را تحتتأثیر قرار داد و بهسرعت پیشرفت کرد. فقدان محبت پدری؛ عشق به مادر نقطه اشتراک مطالعات نشان میدهند رهبران مرد زیادی بودهاند که روابط خوبی با پدرانشان نداشتهاند یا فقدان روابط عاطفی از سوی پدر را احساس کردهاند اما رابطهشان با مادر بسیار خوب بوده است ازجمله «بیل کلینتون» رئیسجمهوری پیشین آمریکا که پدرش که یک فروشنده در حال سفر بود، سه ماه زودتر از تولد او در یک تصادف کشته شد و پدرخوانده قمارباز و الکلیاش نیز همواره با او، مادر و برادرخواندههایش بدرفتاری میکرده است. «وینستون چرچیل» نخستوزیر مشهور بریتانیا نیز به زحمت با پدرش صحبت میکرده و میان آنان رابطه عاطفی گرمی برقرار نبوده است. البته این موضوع در رهبران سیاسیای که پس از کسب قدرت به سمت خودکامگی سوق یافتهاند و خشونت بیشتری را اعمال کردهاند، بیشتر دیده شده است. از زمامداران معروف گمان میرود که اسکندر قدرتش را مدیون تربیت از سوی «المپیاس» مادر مجاریتبارش بوده باشد. مورخان همچنین نوشتهاند «ناپلئون بناپارت» نیز نظم و انضباطش را مدیون مادرش «لتیزیا» بوده است. در دوران معاصر، آنگونه که مورخان نوشتهاند، «آدولف هیتلر» رهبر آلمان نازی در دوران کودکی آراموقرار نداشته و پس از مرگ برادرش «ادموند» بر اثر سرخک بداخلاقتر و لجبازتر نیز شد. روابط او با پدرش تا حدی جدی بوده که به بحثهای طولانی میانجامیده است. بااینحال، او با مادرش روابط خوبی داشته است. پدر هیتلر او را به طور مداوم کتک میزده و همین موضوع به عاملی برای تضعیف اعتمادبهنفس او تبدیل شده بود. درنتیجه، با استناد به نظرات فروید سه مورد مرگ برادر، اختلاف عقیده با پدر و رابطه صمیمانه با مادر، نقاط عطف تعیینکننده رویکرد آدولف هیتلر در سالهای بعد بودهاند. «جوزف استالین» رهبر پیشین اتحادجماهیرشوروی نیز مانند هیتلر به مادرش وابسته بود و رابطهای پرتنش با پدرش داشت. پدر او که معتاد به الکل بود، «جوزف» و مادرش «اکاترینا» را به شکل وحشیانه کتک میزد. مادر استالین در خانه مردم کار میکرد و لباس میشست. او جوزف را به طور مخفیانه به یک مدرسه تحت نظارت کلیسا دور از چشم پدرش میفرستاد. پس از بهقدرترسیدن استالین و زمانی که مادرش در کاخی در گرجستان مستقر شد، او بهندرت به ملاقاتش میرفت. در نامههای استالین به مادرش آمده است: «مادر عزیزم، خواهش میکنم دههزار سال زنده باش. میدانم که از دست من ناراحتی، اما چه کنم؟ سرم شلوغ است و وقت نوشتن ندارم». «اسلوبودان میلوسویچ» رهبر پیشین یوگسلاوی که متهم به صدور فرمان نسلزدایی صربها بود نیز کودکی مشقتباری را پشتسر گذاشته بود. او در روستایی در صربستان در جریان اشغال یوگسلاوی توسط نازیها به دنیا آمد و پدرش در دوران کودکی وی خودکشی کرد. مادر میلوسویچ معلم و فعالی کمونیست بود. آنگونه که در زندگینامه او آمده مادرش در کودکی برای او مرکز اصلی جهان تصور میشد. او هرروز اسلوبودان را در لباس سفید تمیزی عازم مدرسه میکرد. «نیویورکتایمز» جوانی او را بچه خپل گوشهگیر و با دوستان کم، توصیف کرده است. بااینحال، به دلیل شرایط سخت زندگی، مادرش نیز خودکشی کرد و همین موضوع زندگی را برای او دشوار نمود. عقدههای تلنبارشده روانی؛ انگیزهای برای ارتکاب جنایات گوناگون ولفنشتاین در اثری تحت عنوان «شخصیت انقلابی: لنین، تروتسکی، گاندی» تلاش کرد تا مدلی از رفتار انقلابی بنا کند که شامل بسیاری از عوامل است. نخست، نوعی رابطه عشق- نفرت میان پدر و پسر وجود دارد. از سویی پسر از پدر، چهره مذکری را ارائه میکند که پسر خود را طبق الگوی او میسازد؛ اما پدر درعینحال، چهره مقتدری است که مادر یعنی مهمترین چیزی را که موردعلاقه پسر در اوایل زندگیاش است را در تصاحب خود دارد. هرچند عقده ادیپ را در همه پسران در حال بلوغ میتوان یافت، ولی ظاهرا این عقده در جوان انقلابی قویتر از بقیه مردم است. با مرگ پدر، این ستیز حلنشده باقی میماند و فرد انقلابی سعی میکند تا ستیز درونی خود را به ستیزی بیرونی یعنی ستیزی میان خود و دیگران تبدیل کند. نگاهی کلی به زندگی بسیاری از رؤسای سیاسی بهویژه سیاستمداران خودکامه، میتواند بهخوبی تبلور احساسات و غرایز سرکوبشده درنتیجه فقدان محبت پدر یا وجود خشونت از جانب او را در انتقامجوییهای فردی و گروهی آنان به نمایش بگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.