به مناسبت یکصدمین سالگرد کشتار ارامنه
مطالعات کشتار
سیاوش رزمند: 15 آوریل 1904، در روستای «خورگوم» در نزدیکی شهر «وان» ترکیه امروزی، «آرشیل گورکی» زاده شد؛ اما هنگامی که غربت و رنج کشتار ثانیهای رهایش نکرد، مدرنیسم متهورانهاش در آمریکا از نفس افتاد. او در سال 1915 و از کشتار گریخته بود. آرشیل گورکی، 44ساله بود که خود را حلقآویز کرد. 24 آوریل 1915، کشتار ارامنه را کمیته اتحاد و ترقی بهطور رسمی کلید زد. کشیش «سوقومون سوقومیان» در کنار 150 روشنفکر ارمنی دیگر دستگیر و از استانبول اخراج شد و اگر وساطت چهرههای بارز فرهنگ ترکیه و دیگران نبود، شاید او هم در یکی از گورهای بیشمار و بینام، در خاک سرد میماند. سوقومیان را که امروزه با نام «کمیتاس» میشناسیم، پدر موسیقی ارمنی میدانند و جمعآوری گنجینه شنیداری موسیقی ارمنستان، که بخشی از میراث بشر محسوب میشود، حاصل دههها تلاش او در گذر از روستاهای دورافتاده ارمنستان غربی است. کمیتاس 66 ساله بود که در بیمارستان روانی «ویله ژوف»، پس از سالها افسردگی آخرین نفساش را کشید. 12 ژانویه 1990، یک هفته از خشونتهای سازمانیافته شوونیستهای طرفدار «جبهه خلق آذربایجان» میگذشت؛ آنان که با شعار «باکو بدون ارمنی» دست به قتلعام شهروندان ارمنی جمهوریای زدند. در شرایط نبود قدرت مسلط مسکو که کنترل اوضاع را در جمهوریها یک به یک از دست میداد و برافروختهشدن خواست ملی ارامنه برای حل مسئله قرهباغ، آذریهای خشمگین را به مارش خونینشان از شب وحشت سومگایت به ژانویه تاریک باکو پیوند داد. دست به کشتار دیگری زدن، عملی شجاعانه نیست که رذیلتی جهانشمول و بیمرز است؛ اما پذیرش گناه کشتار بر دوش وارثان عاملان است. مسلم این است که ترکیه امروز مسئول کشتار ارامنه نیست و مردم ترکیه همراه با بیشتر ملتهای جهان متنفر از هر نژادپرستی هستند: آنگونه که ترکها در سوگ قتل «هرانت دینک» ارمنیتبار، هزارانهزار به خیابان آمدند و «نه» بزرگی به نژادپرستی گفتند و نشان دادند نفرت نژادی جایی در ترکیه ندارد. مسئله پذیرش و بهرسمیتشناختن کشتار توسط دولتها، ازایننظر اهمیت دارد که از آن پرده نمایشی برپا میدارد. اگر ژنرالهای کمالیست ترکیه (که خود وحشت را برای شهروندان ترک نهادینه کرده بودند) در تمامی زمانی که در قرن بیستم داشتند، نه مسئولیت که تنها حقیقت وقوع این نسلکشی را میپذیرفتند، دیگر اوباش شبهفاشیست طرفدار «ابولفضل ایلچی بیگ» به خود اجازه قتلعام ارامنه را در باکو و سومگایت نمیدادند. همانگونه که ارمنیها حقی برای کشتار در خوجالی و تخریب روستاهای آذرینشین نداشتند. آذربایجانیها و ارامنه سالها در کنار یکدیگر به صلح زیسته بودند، بوسنیاییها، کرواتها، آلبانیاییتبارها و صربها برای چندین دهه خانوادهای به بزرگی یوگسلاوی را تشکیل میدادند. امروز اما این دست خاطرات همچون افسانههایی است که هیچگاه وجود خارجی نداشته است. در بالکان هم اقوام چنان به هم تنیده بودند که «تیتو» خود چراغی در مسجدی کوچک در بوسنی میآویخت و شمعی در صومعهای در صربستان. «نفرت» اما جهانوطنترین واژه در ادبیات سیاسی- قومی است که مرزها را بهراحتی درمینوردد و اینکه مفاهیمی چون «قومیت» و «هویت ملی» در کجای این پازل قرار گرفته است، در شرایطی قابل درک است که نگاهی بیندازیم به میراث باقیمانده از آن. تمامی این سرزمینها تبدیل به ملکی استیجاری برای الیگارشهایی شدهاند که از خون پول برداشت کردند و سیاستمردانی که قدرت سیاسی دوران شوروی را با توان اقتصادی دوران نئولیبرالیسم تاخت زدند. ناسیونالیسم ارمنی امروز در جمهوری ارمنستان محصور ناملایمات اقتصادی و بحرانهای مهاجرتی شده است و دموکراسی آذربایجانی هم که به مسلخ خاندان علیاف رفته است تا سرزمین ثروتمند آتشهای جاویدان را زیر چکمههای امنیتی خود کنترل کند، آنهم هنگامی که شهروندان کشور آذربایجان به مدد تبلیغات گشادهدستانه شیخنشینان خلیجفارس سر از صفوف نیروهای تکفیری داعش درآوردهاند. در این میان اما شهروند دنیای امروز ایستاده است: تمام تاریخ خونبار بشر را پشتسر خود دارد و در پیشرویش رنج سنجار و کوبانی را میبیند. اگر هنوز بازماندگانی از کشتار ارامنه، قتلعام یهودیان، پاکسازیهای قومی بالکان، جنگ دوم جهانی، جنگ ویتنام و قومکشی روآندا باقی ماندهاند، به این دلیل است که ما به آینه خویشتن نگاهی بیندازیم و با خود تکرار کنیم که چنین فجایعی «هرگز» دیگر رخ نخواهد داد!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.