حسن انوشه: رادیو به ملتسازی در ایران کمک کرد
چهارم اردیبهشت 1319، صدای اولین رادیوی ایرانی به گوش مردم رسید و در این صد سال، رادیو با فرازوفرودهایی که داشت هنوز یک رسانه فعال و زنده است. حسن انوشه، استاد زبان و ادبیات فارسی و سرپرست گروه مؤلفان دانشنامه ادب فارسی در این گفتوگوی کوتاه مهمترین خدمت رادیو به ایران را ملتسازی میداند:
شکل گیری رادیو در طول یک قرن اخیر چقدر با مقوله زبان در ارتباط بوده است؟ آنطور که بهخاطر دارم رادیو در سال 1319 در ایران آغاز به کار کرده است؛ پیشتر هم رادیو داشتهایم اما رادیوهایی بودهاند برای شنیدن صدای لندن یا صدای دیگر کشورها. در نزدیکی پل سیدخندان اولین مرکز رادیویی ایران آغاز به کار کرد که بعدها به آن بیسیم هم میگفتند. امروز و بعد از قریب صد سال، تعداد رادیوهای ایران سر به صدها میزند و به نظرم مهمترین دلیل پایداری این رسانه، در عصری که عصر رسانههای پیشرفته و مترقی است، خدمت بزرگی است که رادیو به فرهنگ مردم و کشور کرده است. این خدمت از چه نوعی است؟ رفع اوقات فراغت است یا مثلا فرهنگسازی در مورد زندگی؟ به نظرم این خدمت بزرگ و سازنده، فراتر از اینهاست. خدمت اصلی رادیو به ایران، نزدیککردن زبان مردم به همدیگر بوده است. دقت کنید که در محدوده قرن اخیر، مردم اولینبار از طریق رادیو دریافتهاند که زبان ملی کشورشان زبان فارسی است. این خدمت بزرگی بوده و ادامه این مسیر در طول این سالها، باعث شده رادیو همچنان رسانهای در خدمت مردم کشورمان باشد. پس بهعنوان یک استاد زبانشناسی، برای مسئله زبان در رادیو اهمیت بیشتری قائل هستید؟ از دریچه زبانشناسی، انتقال این پیام که زبان مردم ایران، فارسی است، از رادیو رسانهای ساخته که به ملتسازی در ایران کمک کرده و در طول این سالها جایگاه خودش را پیدا کرده. دقت کنید، ممکن است که رادیو در عمر یک قرنیاش، از منظرهای مختلفی چون سیاست، اقتصاد یا فرهنگسازی هم قدمهایی برداشته باشد اما پیششرط همه آنها توجه به مسئله زبان فارسی بهعنوان زبان ملی کشور بوده. صد سال پیش وقتی که بلوچها، لرها، ترکها و دیگر قومیتهای محترم کشورمان پیچ رادیوهایشان را باز کردند برای اولین بار با دریچهای آشنا شدند که علاوهبر انتقال پیام، تأکید داشت که این پیام از طریق زبان فارسی منتقل خواهد شد. امروز رادیوهای محلی با زبانهای غیرفارسی هم داریم اما آنچه رادیو در آن زمان رقم زد، منافاتی با شرایط امروز ندارد. در این صد سال، وضع زبان در رادیو به چه شکلی بوده است؟ از دیگر خدمات رادیو و بعدها تلویزیون به ایران، استفاده و کاربردیکردن کلماتی بود که توسط فرهنگستان بهعنوان کلمات معادل معرفی شده بودند. اگر امروز ما دیگر اصطلاح نظمیه یا عدلیه را به کار نمیبریم، اگر مردم کمکم بهجای استفاده از کلمه ترمینال، از واژه پایانه استفاده میکنند و به اساماس، پیامک میگویند، از خدمات رادیو است. حالا آن واژههای قدیمی فراموش شدهاند و ما به سمت گستردهسازی واژههای درست میرویم و همین موضوع یکی از مهمترین دلایل بقای رادیو در این عصر است. رادیوی امروز بهلحاظ زبانی چه ویژگیهایی باید داشته باشد تا ماندگار شود؟ در 50 سال اخیر، زبان فارسی به اندازه هزار سال تحول و دگرگونی پیدا کرده و رادیو هم در این تحولات همراه با مردم بوده است. گاه متأثر از تغییرات زبانی مردم میشود و گاه به وظیفه اصلی خود عمل میکند و گاه مجادلات زبانی رایج را به شکل طنزآمیز به نقد میگذارد؛ این موضوع خاصیت زندهبودن و حیات رادیو را نشان میدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.